Perestroyka
SSCB'de 1980'li yıllardan itibaren gerçekleştirilen ekonomik ve siyasi sistemi yeniden yapılandırma ve reform hareketleri
Perestroyka'nın başlangıcı genellikle Mart 1985 olarak kabul edilse de, köklü sosyal, ekonomik ve siyasi değişimler fiilen 1987'deki SBKP Merkez Komitesi Ocak Plenumu'nda “yeni devlet politikası” olarak ilan edilmesiyle başlamıştır. Reform, 1980'lerin ortalarına gelindiğinde nesnel olarak gerekli görülen kapsamlı bir dönüşüm süreciydi. İlk aşamada (1985–1987) kısmi başarılar elde edilmiş olsa da ilerleyen yıllarda ülke yönetiminde istikrarsızlık, ekonomik kriz ve nihayetinde Sovyetler Birliği’nin dağılması ile sonuçlanmıştır.
Reformların resmi amacı, SSCB'deki toplumsal-siyasal ve ekonomik yapının “geniş çaplı demokratikleşmesi” olarak tanımlanmış, yani halkın karar alma mekanizmalarına daha fazla katılımını sağlayacak bir demokratizatsiya (demokratikleşme) süreci hedeflenmiştir. Bununla birlikte, Glasnost (açıklık) politikasıyla sansürün kaldırılması, özel girişimin yasallaştırılması ve Batı ile ilişkilerde yumuşama dönemi yaşanmıştır.
Ancak reformlar ekonomik durgunluğu aşmak yerine üretimde gerilemeye yol açmış, siyasi alanda ise etnik çatışmalar, iktidar mücadeleleri ve nihayetinde Sovyetler Birliği'nin çöküşüne giden süreci hızlandırmıştır. Uluslararası alanda ise SSCB, Perestroyka yıllarında Soğuk Savaş'taki birçok konumunu kaybetmiş ve fiilen Batı karşısında yenilgiye uğramıştır.
Terim
15–17 Mayıs 1985 tarihlerinde SBKP Genel Sekreteri Mihail Gorbaçov Leningrad’a bir gezi düzenledi. Burada parti şehir komitesiyle yaptığı toplantıda, ilk kez toplumsal-siyasal yaşamın yeniden düzenlenmesi gerektiğini dile getirdi: Görünüşe göre, yoldaşlar, hepimizin yeniden yapılanması gerekiyor. Hepimizin.
8 Nisan 1986’da Tolyatti’ye yaptığı ziyarette Gorbaçov, ilk kez “perestroyka” sözcüğünü kullanarak, bunu siyasi ve ekonomik değişimleri tanımlamak için kullandı.
Tarihçi Viktor Danilov'a göre, “o dönemin dilinde bu kavram, toplumsal-ekonomik biçimlerin köklü değişimini değil, bazı ekonomik işlevlerin ve bağlantıların yeniden örgütlenmesini ifade ediyordu”.
Perestroyka’nın aşamaları
Öncesi
SSCB'de kapsamlı reformların başlangıcı genellikle 1985 yılına, partinin ve fiilen devletin başına Mihail Gorbaçov’un geçmesine bağlanır. Ancak bazı yazarlar “perestroyka’nın babası” olarak Yuri Andropov’u gösterir; bazıları ise 1983–1985 yıllarını “embriyon dönemi” olarak tanımlar. Onlara göre SSCB, 1980'lerin ilk yarısında giderek reform aşamasına girmekteydi. Süreci aslında Andropov başlatmıştı.
1983 başında Andropov, SBKP Merkez Komitesi'nin bazı üst düzey üyelerine, aralarında Gorbaçov ve Nikolay Ryjkov'un da bulunduğu bir gruba, ekonomik reformlara ilişkin öneriler hazırlama görevi verdi. Hesap esaslı işletme ve işletmelerin özerkliği, kooperatifler, ortak girişimler ve anonim şirketler gibi konular tartışıldı. 1983'te geniş ölçekli bir ekonomik deney başlatıldı. Seçilen bazı sektörlerde ve büyük işletmelerde, ücretler kâra bağlandı, fiyatlar ve ürün çeşitleri işletmeler tarafından belirlenmeye başlandı.
1984'te, yeni tekniklerin uygulanması ve bilimsel-üretim ilişkilerinin geliştirilmesine ayrılmış bir plenuma gidilmesi planlanıyordu. Ancak Yuri Andropov’un ölümü ve Konstantin Çernenko’nun iktidara gelmesiyle planlar askıya alındı. Çernenko’nun dönemi “ekonomik kalkınmayı hızlandırma” ve “ekonomik yönetim sistemini yeniden yapılandırma” çağrılarıyla geçti. 1984'te kapsamlı bir ekonomik reform programı hazırlıkları da başlatılmış, Josef Stalin’in SSCB’de Sosyalizmin Ekonomik Sorunları (1952) kitabındaki tartışmalar yeniden gündeme alınmıştı.
Mart 1985 – Ocak 1987
11 Mart 1985’te SSCB’nin başına Mihail Gorbaçov geçti. Daha 23 Nisan’da yapılan SBKP MK Plenumunda ülkenin sosyo-ekonomik gelişmesinin hızlandırılması gerektiğini belirterek reform ihtiyacını dile getirdi. Ana hedef ekonominin yoğunlaştırılması ve bilimsel-teknik ilerlemenin hızlandırılması oldu. Henüz Glasnost, demokratikleşme, sosyalist piyasa gibi kavramlar gündemde değildi.
Mayıs ayında Leningrad’daki konuşması ülke çapında geniş yankı uyandırdı. Bu konuşma halkın gözünde “perestroyka” ile özdeşleşti; ancak o aşamada terim slogan olarak kullanılmıyor, yalnızca mevcut sistemdeki eksikliklerin idari kampanyalarla düzeltilmesine yönelikti: ekonomiyi hızlandırma, otomasyon, bilgisayarlaşma, alkol karşıtı kampanya, “emeksiz gelirlerle mücadele”, üretimde Gospriyomka denetimi, yolsuzlukla mücadele gösterileri vb.
Bu dönemde radikal adımlar atılmadı, dışarıdan bakıldığında durum eskisi gibi görünüyordu. Ancak 1985–1986 arasında Politbüro ve Sekreterya ciddi biçimde yenilendi: Gorbaçov rakiplerini tasfiye ederek yerlerine Boris Yeltsin, Anatoli Dobrynin, Aleksandr Yakovlev gibi isimleri getirdi. Böylece “Gorbaçov çoğunluğu” oluştu.
Şubat–Mart 1986'da toplanan SBKP XXVII. Kongresi partinin programını değiştirdi: artık hedef “sosyalizmin mükemmelleştirilmesi” idi. Kongrede “halkın özyönetimi” vurgulandı ve 2000 yılına kadar her aileye ayrı bir konut sağlanacağı ilan edildi. Bu amaçla Konut-2000 Programı başlatıldı.
Gorbaçov ayrıca “bizim için ilkesel olan açıklığın genişletilmesidir. Açıklık olmadan demokrasi de yoktur” diyerek basına daha fazla özgürlük tanıdı. Böylece yasaklı edebiyat ve filmler yayımlanmaya başladı; Andrey Saharov ve diğer birçok muhalif serbest bırakıldı.
1986'da iki büyük darbe yaşandı: Çernobil faciası ve petrol fiyatlarının çöküşü. Bu gelişmeler, yönetimi sadece idari önlemlerle krizi aşamayacakları sonucuna götürdü ve sistemi “demokratik sosyalizm” yönünde dönüştürme çabasını başlattı.
Ocak 1987 – Haziran 1989
Yeni dönem, Ocak 1987'deki SBKP MK Plenumu ile başladı. Burada ekonominin yönetiminde köklü değişiklikler yapılması hedeflendi ve bu süreç, Sovyet toplumunun tüm alanlarında geniş çaplı reformların başlangıcı oldu (ilk adımlar 1986 sonunda, örneğin «Bireysel emek faaliyeti yasası» ile atılmıştı):
- Toplumsal yaşamda Glasnost politikası ilan edildi: sansür gevşetildi, daha önce tabu sayılan konuların tartışılmasına izin verildi (özellikle Stalin dönemi baskıları, cinsellik, fuhuş, uyuşturucu, aile içi şiddet, gençlik şiddeti vb.).
- Ekonomide kooperatifler aracılığıyla özel girişimcilik yasallaştırıldı. Ortak girişimler kurularak yabancı şirketlerle işbirliği başladı.
- Dış politikada “Yeni siyasi düşünce” doktrini benimsendi: sınıfsal yaklaşımdan uzaklaşılarak Batı ile ilişkilerin iyileştirilmesi hedeflendi.
Plenumda Gorbaçov “Perestroyka ve Parti’nin kadro politikası” başlıklı raporunda şu yönleri belirledi:
- SBKP'nin devlet yapısından ayrılıp gerçek bir siyasi partiye dönüşmesi,
- Bağımsız adayların öne çıkarılması,
- “İç parti demokrasisinin” genişletilmesi,
- Sovyetlerin yetkilerinin artırılması,
- Sovyet seçimlerinin alternatif seçim esasına göre yapılması.
İlk alternatif seçimler 1987 yazında bazı bölgelerde gerçekleşti. Aynı yıl Gorbaçov, perestroykanın “16–20 yıllık bir süreç” olduğunu belirtti.
1987–1988 yıllarında daha önce yasaklanan eserler yayımlandı: Vasili Grossman'ın Hayat ve Kader, Anna Ahmatova’nın Ağıt, Lidiya Çukovskaya’nın Sofya Petrovna, Boris Pasternak’ın Doktor Jivago, Mihail Bulgakov’un Köpek Kalbi, Andrey Platonov’un Çevengur ve Temel Çukur. Yeni eserler de büyük yankı uyandırdı: Cengiz Aytmatov’un Darağacı, Anatoli Rybakov’un Arbat Çocukları, Vladimir Dudinçev’in Beyaz Giysiler, Tatyana Tolstaya’nın Altın basamakta oturan… adlı kitabı.
Sergey Solovyov’un Assa filminde Viktor Tsoi’nun “Değişim istiyoruz!” şarkısı duyuldu ve perestroyka gençliğinin gayriresmî marşı haline geldi. Yuris Podnieks'in Genç olmak kolay mı? adlı belgeseli de dönemin gençliğini gözler önüne serdi.
1987'de Aleksandr Yakovlev başkanlığında Stalin dönemi mağdurlarını rehabilite etme komisyonu kuruldu. 988'in bininci yılı (1988) gibi dini kutlamaların resmî olarak yapılması, kiliseye yönelik politikalarda değişim olarak algılandı.
Toplumda özellikle gençlik ve aydınlar arasında özgürlük havası hâkim oldu. 1987–1988'de ilk bağımsız televizyon girişimleri (NIKA-TV, ATV) ortaya çıktı. 12. Kat ve Bakış gibi gençlik programları, Sovyet TV'sinin resmî ve didaktik üslubunu terk etti.
Ancak 1988'den itibaren ekonomik sıkıntılar arttı, separatizm güçlendi ve Karabağ çatışması gibi ilk etnik çatışmalar başladı. Aynı dönemde “Pamuk Davası”nda Özbekistan’daki yolsuzluklar açığa çıkarıldı.
1988’de yapılan SBKP XIX. Konferansı büyük önem taşıdı. 1920’lerden beri ilk kez delegeler bağımsız görüş bildirdiler, parti yönetimini eleştirdiler ve bu tartışmalar televizyondan yayımlandı. Konferans, alternatif seçimlerin ülke genelinde yapılmasına ve Halk Vekilleri Kongresinin oluşturulmasına karar verdi. Milletvekillerinin üçte ikisi doğrudan halk tarafından seçilecek, geri kalan 750 vekil ise “toplumsal örgütler” aracılığıyla (çoğunluğu SBKP) atanacaktı. Bu reform 1988 sonunda yasalaştı ve parti–devlet sisteminin dönüşümünde önemli bir adım oldu.
Haziran 1989 – Eylül 1991
1989'daki seçimler, SSCB'nin en yüksek yasama organı için birden fazla aday arasında gerçek seçim hakkı tanıyan ilk seçimler oldu. Seçim kampanyaları ve televizyon tartışmaları, ifade özgürlüğü ve siyasal mücadelenin başlangıcı olarak görüldü. Bu dönemde “Perestroykanın öncüleri” adı verilen yeni bir siyasi liderler grubu öne çıktı: Gavriil Popov, Yuri Afanasiyev, Anatoli Sobçak, Galina Starovoytova, İlya Zaslavskiy ve Yuri Çernichenko.
I. SSCB Halk Vekilleri Kongresi 25 Mayıs 1989'da açıldı. İlk gün Gorbaçov, SSCB Yüksek Sovyeti Başkanı seçildi. Kongre oturumları canlı yayımlandı ve milyonlarca Sovyet vatandaşı tarafından izlendi. Son gün, muhalif vekiller Andrey Saharov, Boris Yeltsin, Yuri Afanasiyev, Gavriil Popov ve Viktor Palm önderliğinde SSCB Halk Vekilleri Arası Bölgesel Grup'u kurdular. Bu grup, radikal reformları savundu ve çoğunlukta olan Komünist Parti yanlılarını “agresif itaatkâr çoğunluk” olarak adlandırdı.
Yaz aylarında Mejduryeçensk'te ilk büyük çaplı madenci grevi başladı. Aynı dönemde ekonomi tam ölçekli krize girdi: 1989'da büyüme yavaşladı, 1990'da düşüş başladı ve 1991'de ülke çöküşe sürüklendi. Market raflarının boşalması, yoksulluk ve işsizlik yaygınlaştı. 1991'de Batı'dan Kızılhaç aracılığıyla insani yardım gönderildi. Toplumda hayal kırıklığı ve anti-komünist duygular arttı. Reformların yönü “sosyalizmin geliştirilmesi”nden demokrasi ve piyasa ekonomisine kaydı.
Siyasal değişimler etnik çatışmaları da tetikledi. 1988–1989’da Estonya, Litvanya ve Letonya egemenlik ilanları yayımladı. 23 Ağustos 1989’da Baltık halkları, Baltık Yolu adıyla 670 km’lik bir insan zinciri oluşturdu.
Ağustos 1989’da Moskova Barış Festivali düzenlendi ve “Sovyet Woodstock’ı” olarak tanımlandı.
1990: Anayasa değişiklikleri ve çok partililik
Aralık 1989'da yapılan II. SSCB Halk Vekilleri Kongresi, Anayasa'nın 6. maddesinin kaldırılmasını tartıştı. Şubat 1990'da büyük mitingler gerçekleşti ve Mart 1990'da 6. madde kaldırıldı, SSCB Başkanı makamı oluşturuldu ve Gorbaçov ilk başkan seçildi. Aynı yıl Baltık ülkeleri bağımsızlık yasaları kabul etti.
RSFSC’de ise “Demokratik Rusya” bloğu seçimlerde büyük başarı kazandı. 29 Mayıs 1990'da Boris Yeltsin, RSFSC Yüksek Sovyeti Başkanı seçildi. 12 Haziran 1990'da RSFSC, Rusya Federasyonu Egemenlik Bildirgesi'ni kabul etti. Bu adım “Yasalar Savaşı”nı başlattı. Aynı tarihte kabul edilen “Basın Yasası” sansürü yasakladı.
1991: Darbe girişimi ve dağılma süreci
1991'de SSCB'nin geleceği için referandum yapıldı; katılanların %76'sı “yenilenmiş federasyon” lehinde oy verdi. Ancak Litvanya, Estonya, Letonya, Gürcistan, Moldova ve Ermenistan gibi cumhuriyetlerde referandum yapılmadı.
20 Ağustos 1991'de yeni bir birlik anlaşması imzalanacaktı, ancak Ağustos darbesi patlak verdi. GKÇP adıyla bilinen grup, Gorbaçov'u Foros'ta izole etti ve olağanüstü hal ilan etmeye çalıştı. Darbe sadece Azerbaycan ve Belarus tarafından desteklendi.
Boris Yeltsin, Moskova Beyaz Evi'nden darbe karşıtı direnişi yönetti, tankın üzerinden halka seslendi ve GKÇP'nin kararlarını tanımadığını açıkladı. 23 Ağustos'ta RSFSC'de Komünist Parti'nin faaliyetleri askıya alındı, 6 Kasım'da ise tamamen yasaklandı. 24 Ağustos'ta Gorbaçov, SBKP Genel Sekreteri görevinden istifa etti ve SSCB Bakanlar Kurulunu feshetti.
Eylül – Aralık 1991
Ağustos darbesinin yenilgisi ve GKÇP'nin dağılması, SSCB'de merkezi otoritenin çöküşüne yol açtı. Gorbaçov hızla gücünü kaybederken, yetkiler cumhuriyet liderlerine geçti ve dağılma süreci hızlandı. Bir ay içinde hemen tüm Sovyet cumhuriyetleri bağımsızlık ilan etti. Bazıları meşruiyet sağlamak için referandumlar düzenledi.
Bu dönem genellikle Perestroyka'ya dâhil edilmez; devlet resmî olarak hâlâ varlığını sürdürse de SSCB'nin sonu artık kaçınılmazdı.
2–5 Eylül 1991'de toplanan V. (olağanüstü) SSCB Halk Vekilleri Kongresi, SSCB Anayasası'nın askıya alındığını ilan etti. Kongre, kendi feshi ve SSCB Yüksek Sovyeti'nin lağvını kabul etti. Yasama yetkisi olmayan, dağınık bir danışma organı oluşturuldu. Hükûmet yerine cumhuriyetlerin eşit temsil edildiği Devletlerarası Ekonomik Komite kuruldu.
Eylül 1991'de Batı ülkeleri, Baltık ülkelerinin bağımsızlığını topluca tanıdı. Ekimde Rusya parlamentosu, SSCB organlarının kararlarının yalnızca “tavsiye niteliğinde” olduğuna hükmetti. Yeltsin de benzer bir kararname yayımladı.
18 Ekim 1991'de Moskova'da imzalanan Ekonomik Topluluk Antlaşması, Sovyet cumhuriyetlerini “bağımsız devletler” olarak tanıdı. Antlaşmayı Belarus, Kazakistan, Rusya, Türkmenistan, Ermenistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan imzaladı. Gorbaçov da SSCB başkanı olarak belgeye taraf oldu.
22 Ekim'de KGB kaldırıldı, yerine üç yeni kurum kuruldu. 3 Aralık 1991'de Sovyet gizli servisi tamamen tasfiye edildi. Aynı dönemde Rusya, SSCB bütçesine ödeme yapmayı kesti. 6 Kasım 1991'de Boris Yeltsin, SBKP ve RSFSC Komünist Partisi'nin faaliyetlerini yasakladı.
Kasım 1991'de SSCB'nin birçok bakanlığı kapatıldı, on binlerce kişi işten çıkarıldı. Aynı ay RSFSC, 70'ten fazla bakanlığı kendi yetkisi altına aldı.
1 Aralık 1991'de Ukrayna referandumu, bağımsızlık lehine büyük çoğunlukla sonuçlandı.
8 Aralık 1991'de Belarus, Rusya ve Ukrayna liderleri Belojeza Ormanı'nda bir araya gelerek SSCB'nin sona erdiğini açıkladılar ve Bağımsız Devletler Topluluğunu (BDT) kuran Belojeza Antlaşması'nı imzaladılar.
12 Aralık'ta Rusya parlamentosu antlaşmayı onayladı ve 1922 SSCB Kuruluş Antlaşması'nı feshetti. 21 Aralık'ta Alma-Ata Deklarasyonu imzalandı ve BDT'ye 11 cumhuriyet katıldı.
25 Aralık 1991'de Mihail Gorbaçov, SSCB Başkanı görevinden istifa etti. Aynı gün SSCB bayrağı, Kremlin’den indirilerek yerine Rusya bayrağı çekildi. 26 Aralık 1991’de SSCB’nin üst yasama organı olan SSCB Yüksek Sovyeti resmî olarak SSCB’nin dağılmasını ilan eden bildirgeyi kabul etti.
Ekonomik reformlar
1980’lerin ortasına gelindiğinde SSCB’deki planlı ekonominin tüm sorunları daha da keskinleşti. Tüketim malları kıtlığı, özellikle gıda ürünlerinde belirginleşti. Petrol ihracat gelirlerindeki düşüş (1985–1986 yıllarında %30 azalma) döviz açığına yol açtı. Bu durum ithalatı, özellikle tüketim mallarının ithalatını zorlaştırdı. Bazı yazarlar, SSCB’nin yüksek teknoloji sektörlerinde Batı’nın gerisinde kaldığını vurguladı. Örneğin, Aleksandr Narinyani 1985’te şöyle yazmıştı: “Sovyet bilgisayar teknolojisindeki durum felaket gibi görünüyor… Dünyayla aramızdaki uçurum giderek büyüyor. Artık sadece Batı prototiplerini kopyalayamayacak değiliz, hatta gelişmeleri takip edemeyecek hâle geliyoruz.”
Nisan 1985’teki SBKP Merkez Komitesi Plenumu’nda, ülkedeki ekonomik ve sosyal sorunlar ilk kez açıkça dile getirildi. Çözüm olarak “uskorenie” (sosyo-ekonomik kalkınmanın hızlandırılması) politikası benimsendi. Özellikle makine yapımı ve modernizasyon öncelik kazandı.
Aynı yıl başlatılan alkol karşıtı kampanya, disiplin ve üretkenliği artırmayı amaçladı. Ancak sonuçta devlet bütçesi 20 milyar rubleden fazla gelir kaybına uğradı, sahte içki üretimi ve zehirlenmeler arttı.
1986’daki SSCB Komünist Partisi 27. Kongresi, “Konut-2000” gibi uzun vadeli sosyal-ekonomik programlar kabul etti. 19 Kasım 1986’da Bireysel çalışma yasası çıkarıldı.
1987’de geniş kapsamlı ekonomik reform başladı. Reform şunları öngörüyordu:
- Hesaplı yönetim ve öz-finansman ilkelerine dayalı işletme özerkliği,
- Özel sektörün (kooperatifler yoluyla) yeniden ortaya çıkışı,
- Dış ticaret tekelinin kaldırılması,
- Dünya ekonomisine daha fazla entegrasyon,
- Bakanlıkların azaltılması,
- Kırsalda kolhoz, sovhoz, kiralama kooperatifleri ve çiftliklerin eşit tanınması,
- Zararlı işletmelerin kapatılması,
- Ticari bankaların kurulması.
13 Ocak 1987’de Sovyet işletmelerine yabancı şirketlerle ortak girişim kurma izni verildi. 11 Haziran 1987’de alınan bir kararla işletmeler tam hozrasçot ve öz-finansman esasına geçti.
Aynı yıl kabul edilen Devlet İşletmeleri Yasası ile işletmelere daha geniş haklar tanındı. Ancak bu, ücretlerin kontrolsüz artışına ve enflasyona yol açtı.
26 Mayıs 1988’de çıkarılan Kooperatifler Yasası, ticaret dâhil her türlü faaliyete izin verdi. Fakat birçok kooperatif, spekülasyon ve kara para aklama yoluna gitti.
Bütçe açığı hızla arttı: 1985’te 17–18 milyar ruble iken, 1986’da üç katına çıktı. Gelir kaybı özellikle Afganistan savaşı, Çernobil felaketi ve alkol yasağı nedeniyle büyüdü.
1988’den itibaren işletmelere doğrudan ihracat yetkisi verildi. 1989’da kabul edilen düzenlemelerle cumhuriyetlerin ekonomik özerkliği artırıldı. Böylece devletin dış ticaret tekeli fiilen sona erdi. Ancak bu, işletmelerin eline karşılığı olmayan para geçmesine ve kıtlığın artmasına yol açtı.
1989 yılına gelindiğinde, sosyalist sistem içinde ekonomiyi reforme etme girişiminin başarısız olduğu ortaya çıktı. Devlet planlı ekonomisine kısmen piyasa unsurları (devlet işletmelerinde hesaplı yönetim, küçük ölçekli özel girişimcilik) dâhil edilmesi olumlu sonuç vermedi. Ülke kronik mal kıtlığına ve genel ekonomik krize giderek daha fazla sürüklendi. 1989 sonbaharında Moskova’da, II. Dünya Savaşı’ndan bu yana ilk kez şeker karneyle dağıtıldı. Hatalı üretim oranı arttı, fabrikalarda kaza ve felaketler sıklaştı. 1989 yılı devlet bütçesi uzun bir aradan sonra ilk kez açıkla hazırlanmıştı.
Bunun üzerine, ülke yönetimi kısa süre önce sosyalizmin temellerine aykırı diye reddedilen piyasa ekonomisine geçiş olasılığını ciddi biçimde düşünmeye başladı. I. SSCB Halk Vekilleri Kongresi’nden sonra yeni hükümet Nikolay Ryjkov başkanlığında kuruldu. Hükümette SSCB Bilimler Akademisi’ne bağlı 8 akademisyen ve muhabir üye, yaklaşık 20 doktor ve doçent yer aldı. Yeni kabine, radikal ekonomik reformlar ve farklı yönetim yöntemleri üzerine odaklandı. Bu kapsamda hükümetin yapısı değiştirildi, bakanlık sayısı 52’den 32’ye düşürüldü (yaklaşık %40 azalma).
Mayıs 1990’da Başbakan Ryjkov, SSCB Yüksek Sovyeti’nde hükümetin ekonomik programını açıkladı. Bu program, “Ablakin Komisyonu” tarafından hazırlanmış ve düzenlenmiş fiyatlarla piyasa ekonomisine geçiş konseptine dayanıyordu. Ryjkov’un konuşması sırasında Moskova’da panik alımları yaşandı: ayçiçek ve tereyağı stokları, un, tuz gibi temel ürünler birkaç saat içinde tamamen tükendi. Bunun üzerine halk arasında fiyat artışlarına karşı protesto dalgaları başladı. Mihail Gorbaçov, daha önce fiyatların değişmeyeceği sözü verdiğinden, hükümet programından uzaklaştı. Reform Yüksek Sovyet tarafından ertelendi.
Haziran 1990’da Yüksek Sovyet “Piyasa Ekonomisine Geçiş Konsepti”ni kabul etti. Ekim ayında ise “Halk Ekonomisini İstikrara Kavuşturma ve Piyasa Ekonomisine Geçişin Temel Yönleri” belgesi onaylandı. Bu belgeler tekelleşmenin kırılması, mülkiyetin özelleştirilmesi, anonim şirketlerin ve bankaların kurulması, özel girişimciliğin gelişmesi gibi adımları öngörüyordu. Aralık 1990’da Ryjkov hükümeti görevden alındı. SSCB Bakanlar Kurulu, Valentin Pavlov başkanlığındaki Bakanlar Kabinesine dönüştürüldü.
1991’de hükümetin ekonomik politikaları esasen fiyatların 2 Nisan 1991’de iki kat artırılması (fiyatlar hâlâ devlet kontrolündeydi) ve Pavlov’un para reformu ile sınırlı kaldı. Bu reform kapsamında 50 ve 100 rublelik banknotlar 23–25 Ocak 1991 tarihlerinde sadece 3 gün ve sınırlı koşullarda yeni kupürlerle değiştirildi. Reform, gölge ekonomide biriken paraları devre dışı bırakmayı amaçlıyordu.
1990’ların başında SSCB ekonomisi ciddi bir krize girdi: üretim düştü, 1990’da bütçe açığı %12,8’e ulaştı, dış borç 103,9 milyar dolara yükseldi. Sabun ve kibrit gibi tüketim malları karne sistemi ile dağıtılmaya başlandı. Cumhuriyetler kendi gümrüklerini ve para birimlerini çıkarmaya başladı.
Ayrıca ruble için farklı kurlar uygulanıyordu: 1990 ortasında resmi kur 1,66 dolar, ticari kur 0,60 dolar ve turistik kur 0,17 dolar iken kısa sürede 0,036 dolara (3,6 sent) kadar düştü.
Dış politika değişiklikleri
Göreve geldikten sonra Mihail Gorbaçov, ABD ile ilişkilerin iyileştirilmesi yönünde adımlar attı. Bunun nedenlerinden biri, devlet bütçesinin %25’ini tüketen aşırı askerî harcamaları azaltma isteğiydi. Uluslararası ilişkilerde “Yeni siyasi düşünce” politikası ilan edildi.
Bununla birlikte, Gorbaçov yönetiminin ilk iki yılında dış politika oldukça sert kaldı. 1985 sonbaharında Cenevre’de yapılan Gorbaçov–Reagan zirvesi, yalnızca nükleer savaşın kabul edilemezliğini vurgulayan bir deklarasyonla sonuçlandı. 15 Ocak 1986’da Sovyet hükümeti, 2000 yılına kadar nükleer silahsızlanma programını açıkladı ve dünya ülkelerini nükleer deneme moratoryumuna katılmaya çağırdı.
Afganistan politikası da kısmen değişti. Mayıs 1986’da iktidara getirilen Muhammed Necibullah, “ulusal uzlaşma” politikası ilan etti, yeni bir anayasa kabul edildi ve 1987’de cumhurbaşkanı seçildi. SSCB, yeni yönetimi desteklemeye çalıştı ve sonrasında Sovyet askerlerini çekme süreci başladı.
Ekim 1986’daki Reykjavík zirvesi, yeni dış politika çizgisinin başlangıcı oldu. Sovyetler Birliği ilk kez ciddi tavizler vermeye hazır olduğunu açıkladı. Anlaşma sağlanamasa da zirve büyük yankı uyandırdı ve sonraki gelişmeleri etkiledi.
1987’de Varşova Paktı ülkeleri yeni bir savunma doktrini kabul etti ve tek taraflı silah azaltımı ilan etti. Aynı yıl Matthias Rust’un uçağı Moskova’nın Kızıl Meydan’ına iniş yapınca, Sergey Sokolov görevden alındı, yerine Dmitriy Yazov getirildi.
Yeni dış politika düşüncesi Gorbaçov’un 1987’de yayımlanan *Perestroyka ve yeni düşünce* kitabında formüle edildi. Gorbaçov’a göre, sosyalizm ile kapitalizm arasındaki ideolojik farklılıklar bir kenara bırakılarak “ortak insanî değerler” öncelik kazanmalıydı.
1987’den itibaren SSCB–ABD karşıtlığı hızla azaldı. 8 Aralık 1987’de Washington’da Orta Menzilli Nükleer Kuvvetler Antlaşması imzalandı. 1989 Şubat’ında Sovyet askerleri Afganistan’dan tamamen çekildi ve Soğuk Savaş fiilen sona ermeye başladı.
1989’da Doğu Avrupa’daki komünist rejimler birbiri ardına çökerken, SSCB müdahale etmedi. Almanya’nın birleşmesine de engel olunmadı; Gorbaçov ve Eduard Şevardnadze birleşmiş Almanya’nın NATO’ya katılmasına razı oldu.
21 Kasım 1990’da Paris’te imzalanan “Yeni Avrupa Şartı”, yarım yüzyıllık bloklar arası çatışmanın bittiğini ilan etti. 1991’de Varşova Paktı ve Karşılıklı Ekonomik Yardımlaşma Konseyi (SEV) feshedildi, Sovyet birlikleri Polonya, Çekoslovakya ve Macaristan’dan, ardından Almanya’dan çekildi.
Ayrılıkçılık ve çatışmalar
Kazakistan
Aralık 1986’da Kazakistan SSC Komünist Partisi Birinci Sekreteri olan Dinmuhammed Kunaev’in görevden alınması ve yerine Kazakistan’la hiçbir bağı bulunmayan Rus asıllı Gennadi Kolbin’in atanması üzerine Almatı’da gösteriler patlak verdi. Kazak gençliği, Kolbin’in atanmasına karşı çıkarak cumhuriyetin başına yerli halktan birinin getirilmesini talep etti. 17–18 Aralık 1986’da gerçekleşen olaylar, Kazakça adıyla Jeltoqsan (Kazakça: Желтоқсан көтерілісі — “Aralık olayları”) olarak bilinir. Gösteriler kısa sürede şiddetle bastırıldı ve yüzlerce kişi gözaltına alındı. Daha sonra protestolar, Kazakistan’ın diğer bölgelerine de yayıldı.
Aralık olayları, SSCB’de merkezî otoriteye karşı ilk kitlesel protesto hareketlerinden biri oldu ve sonraki yıllarda diğer cumhuriyetlerdeki benzer hareketlere ilham verdi. Çatışmanın arka planında, Sovyet sisteminin ekonomik sorunlarının yanı sıra etnodemografik farklılıkların yarattığı sosyal ve kültürel gerginlikler yatıyordu. Özellikle Kazakların yüksek doğum oranı, kırsaldan şehirlere göçü artırmış ve şehirlerde iş ve konut rekabetini kızıştırmıştı. Ancak Kazak gençleri için iş bulmak çoğu zaman Rusça bilme şartına bağlıydı. Buna karşılık, etnik Rusların Kazakça bilmeden üst düzey görevlere atanabilmesi, halk arasında hoşnutsuzluğu artırıyordu.
Azerbaycan ve Ermenistan
Ağustos 1987’de Azerbaycan SSC’ye bağlı Dağlık Karabağ Özerk Oblastı’nda çoğunluğu oluşturan Ermeniler, on binlerce imzalı bir dilekçe ile özerk bölgenin Ermenistan SSC’ye bağlanmasını talep ederek Moskova’ya başvurdu. Aynı yıl ekim ayında Erivan’da, Çardahlu köyündeki olaylar (köyün Ermeni sovhoz müdürünün Azeri ile değiştirilmesine karşı çıkılması) nedeniyle protesto gösterileri düzenlendi. Bu dönemde Gorbaçov’un danışmanı Abel Aganbegyan da Karabağ’ın Ermenistan’a bağlanması gerektiğini savundu.