Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, aslen Celâleddîn Muhammed Rûmî (Farsça: جلال‌الدین محمد رومی), 30 Eylül 1207‑17 Aralık 1273 tarihleri arasında yaşamış bir Fars mistik şair ve tasavvufçıdır. Doğum yeri günümüzde Afganistan sınırları içinde kalan Belh kenti olarak kabul edilir; genç yaşta, 21 yaşına geldiğinde Selçuklu Devleti’nin başkenti Konya’ya göç etmiş ve orada vefatına kadar hayatını sürdürmüştür. 13. yüzyıl Anadolu’sunda yetişen Mevlânâ, eserlerinde hem Farsça hem de nadiren Türkçe, Arapça ve Yunanca kullanmış, “Mesnevi” adlı uzun şiir kitabıyla Fars edebiyatının en büyük yapıtlarından birini ortaya koymuştur.

Mevlânâ’nın düşünce ve şiir dünyası, doğu‑batı sınırlarını aşarak İranlılar, Tacikler, Türkler, Yunanlar, Peştunlar, Orta Asya ve Güney Asya’daki Müslüman topluluklar üzerinde derin izler bırakmıştır. Şiirleri pek çok dile çevrilmiş, Amerika Birleşik Devletleri’nde “en popüler” ve “en çok satan” şair olarak anılmıştır. Eserlerinin çevirileri, özellikle Türkiye, Azerbaycan, ABD ve Güney Asya’da yoğun ilgi görürken, bu metinler Osmanlı Türkçesi, Çağatayca, Urduca, Bengalce ve Peştuca gibi dillerin edebi geleneklerine de yön vermiştir.

Tam adı, çağdaşı Sipahsalar tarafından “Muhammed bin Muhammed bin el‑Hüseyn el‑Hatibi el‑Belhi el‑Bekri” şeklinde kaydedilmiş, daha yaygın olarak “Celâleddîn Muhammed Rûmî” (Farsça: جلال‌الدین محمد رومی) tanınır. “Celâleddîn”, Arapça’da “din haşmeti” anlamına gelir; “Belhî” ve “Rûmî” ise sırasıyla “Belhli” ve “Romalı” demektir. Bu isim, Bizans (Rûm) topraklarında yaşayan ya da bu coğrafyayla ilişkili kişileri tanımlamak için Arapça‑Farsça’da kullanılan bir terime dayanır.

Mevlânâ’ya, İran’da “Molânâ” (ملای روم) ve Türkiye’de “Mevlânâ” (مولانا) unvanlarıyla da saygı gösterilir; “Mevlânâ” kelimesi Arapça kökenli olup “efendimiz” anlamını taşır. Bazı kaynaklarda “Roma Mollası” (Farsça: ملای روم) olarak da anılmıştır. Tüm bu isimlendirmeler, onun hem coğrafi hem de manevi kimliğini yansıtan çok katmanlı bir mirası işaret eder.