Sibirya Avcı-Toplayıcılarında 5.500 Yıllık Veba Salgını: Antik DNA Yeni Gerçekleri Ortaya Çıkardı

Veba, tarih boyunca sıçanlar, kalabalık şehirler ve Orta Çağ’ın yıkıcı salgınlarıyla anılsa da, yeni bir Nature araştırması bu algıyı kökten sarsıyor. Bilim insanları, Doğu Sibirya’nın Lake Baikal bölgesindeki dört avcı-toplayıcı mezarından çıkarılan dişlerdeki antik DNA’yı inceleyerek, 5.500 yıl önce insan topluluklarını felç eden bir veba türü ortaya çıkardılar. Bu bulgu, hastalığın şehirleşme ve pire taşıyan bulaşmadan çok önce, küçük ve göçebe grupları da öldürebilen bir tehdit olduğunu gösteriyor.

Uluslararası bir ekip, 46 insan kalıntısının dişlerinden elde edilen genetik materyali dizilemek için modern sekanslama tekniklerini kullandı. Sonuçta, Yersinia pestis bakterisinin DNA’sı 18 örnekte tespit edildi; bu da incelenen bireylerin neredeyse %40’ının veba taşıdığını gösteriyor. Bu oran, bazı ortaçağ mezarlarıyla kıyaslandığında daha yüksek bir tespit oranı olarak öne çıkıyor. Araştırmanın kıdemli yazarı, Kopenhag ve Cambridge Üniversiteleri’nden Prof. Eske Willerslev, “En eski veba formları hafif mi yoksa ölümcül müydü sorusu uzun süredir tartışma konusuydu; bulgularımız bu antik suşların zaten son derece öldürücü olduğunu kanıtlıyor” dedi.

Arkeologlar ve genetikçiler, bulguları arkeolojik analiz ve radyokarbon tarihlemesiyle birleştirerek salgının topluluk içinde nasıl yayıldığını haritaladı. En büyük iki mezarlıkta, özellikle çocuk ve genç ergenlerin ölüm oranının anormal derecede yüksek olduğu ortaya çıktı. Bu durum, 1990’lı yıllardan beri arkeologların çözmeye çalıştığı bir bulmacaydı. Alberta Üniversitesi’nden arkeolog Andrzej Weber, “Çocukların bu denli yoğun bir şekilde gömülmesi uzun süredir bir muammaydı; veba sorumluyken bu bulgu mantıklı bir açıklama sunuyor” şeklinde yorumladı. Radyokarbon tarihler, ölümlerin kısa bir zaman diliminde toplu olarak gerçekleştiğini gösteriyor; bazı mezarlıklarda kardeşlerin, diğerlerinde ise ebeveyn ve çocukların aynı salgın sırasında hayatlarını kaybettiği anlaşılmaktadır.

Bu antik veba suşlarının ölümcül olmasını açıklayan önemli bir bulgu ise, bakterinin içinde tarihsel veba suşlarında görülmeyen bir süperantijen geninin bulunmasıdır. Süperantijenler, bağışıklık sistemini aşırı derecede aktive ederek şiddetli inflamasyona ve ölümcül seyre yol açabilir. Kopenhag Üniversitesi’nden Prof. Martin Sikora, “Bu bulgu, bakterinin pire aracılı verimli bulaşma mekanizması geliştirmeden önce bile güçlü bir virülans kombinasyonuna sahip olduğunu gösteriyor” diyerek mevcut anlayışı yeniden şekillendirdi.

Araştırma aynı zamanda vebanın kökenine dair teorileri de destekliyor. Lake Baikal çevresindeki avcı-toplayıcıların marmotlarla yakın temas içinde olduğu biliniyor; marmotlar günümüzde hâlâ Y. pestis taşıyabilen büyük kemirgenlerdir. Bilim insanları, bu antik salgınların muhtemelen enfekte marmotlardan insanlara doğrudan geçişle başladığını düşünüyor. Eğer bu doğruysa, veba binlerce yıl önce, şehirlerin, kalabalık yerleşimlerin ve pirelerin hâkim olduğu ortamlar ortaya çıkmadan önce bile, küçük toplulukları yok eden bir hastalık olarak var olmuş demektir.

Sonuç olarak, bu çalışma vebanın tarih sahnesine çıkışını yeniden tanımlıyor: Hastalık, yalnızca Orta Çağ’ın kara ölümünden ibaret bir fenomen değil; insanlık tarihinin çok daha erken dönemlerinde, avcı-toplayıcı grupları da felç eden bir ölümcül güç olarak ortaya çıkmış. Bu bulgular, antik patojenlerin evrimsel dinamiklerini ve insan‑çevre etkileşimlerini anlamada yeni bir pencere açıyor.