UNESCO'dan Uyarı: Akdeniz'de Tsunami Riski Neredeyse %100

UNESCO'nun Akdeniz Tsunami Uyarısı, bölgenin tsunami açısından düşük riskli bir alan olduğu yanılgısını çürütüyor. 22 Haziran 2022 tarihinde yapılan açıklamada, "Akdeniz'de önümüzdeki 30 yılda (2052 yılına kadar) 1 metreyi aşan bir tsunami dalgasının oluşma olasılığı %100'e yakındır" denildi. Bu tahmin, Akdeniz havzasında bir yerde, üç on yıl içinde bir olay gerçekleşebileceği anlamına geliyor; ancak bu, bir felaketin yakın zamanda gerçekleşeceği, Fransız Rivierası'nın mutlaka vurulacağı ya da tüm Akdeniz kıyılarının aynı dalgaları göreceği anlamına gelmiyor.

Akdeniz, tehlikeli tsunami üretme potansiyeline sahip bir dizi jeolojik unsuru barındırıyor. Ligurya Denizi'nde, Fransa ve İtalya kıyılarına yakın aktif fay hatları bulunuyor. Daha güneyde ise Afrika ve Avrasya levhalarının hareketi, Kuzey Afrika açıklarında güçlü depremlere yol açabiliyor. Ayrıca, su altı heyelanları da bazen çok daha yerel, fakat etkili bir tetikleyici olabiliyor.

Bir tsunami, genellikle bir deprem, heyelan ya da volkanik patlama sonucu büyük bir su kütlesinin aniden yer değiştirmesiyle başlar. Bu bozulma, dalgalar halinde yayılır ve kıyıya ulaşmadan önce uzun mesafeler kat edebilir. Tarihsel olarak "tidal wave", Fransa'da "raz‑de‑marée" ve İtalya'da "maremoti" olarak adlandırılan bu olaylar, ani sel ve son derece güçlü akıntılarla karakterizedir. Dalga, mutlaka dev bir su duvarı şeklinde görünmez; denizin hızlı bir şekilde yükselip çekilmesi, ardından tekrarlayan dalgalanmalar şeklinde kendini gösterebilir. Sel seviyeleri santimetreden birkaç metreye kadar değişebilir; akıntıların uyguladığı kuvvet ise metrekare başına birkaç ton eşdeğerinde olabilir. İlk dalga, en büyük dalga olmak zorunda değildir.

İtalya Ulusal Jeofizik ve Volkanoloji Enstitüsü, sadece 50 santimetre yüksekliğindeki bir tsunaminin bile, suyun enerjisi ve sürekli hareketi nedeniyle tehlikeli olabileceğini vurguluyor; çünkü su, sıradan dalgalardan çok daha hızlı bir akıntı gibi davranır. Küresel ölçekte, 1970 yılından bu yana tsunamiler 250.000'den fazla insanın ölümüne yol açtı; 2004 Hint Okyanusu ve 2011 Japonya felaketleri bu rakamın büyük bir kısmını oluşturuyor.

Akdeniz, tarihsel tsunami kayıtları bakımından Pasifik'ten sonra en büyük ikinci bölge olarak tanımlanıyor. Fransız Rivierası'nda 16. yüzyıldan 2000'li yılların başına kadar yaklaşık 20 olay rapor edilmiştir; bu olayların bir kısmı iki metreyi aşan dalgalar üretmiştir. 23 Şubat 1887'de Ligurya Denizi'nde meydana gelen, büyüklüğü 6.5‑6.8 arasında tahmin edilen deprem, Antibes ve Cannes kıyılarında denizin bir metre kadar çekilmesine ve ardından iki metreye kadar dalgaların sahilleri aşmasına neden oldu. 16 Ekim 1979'da Nice'te yeni bir ticari liman inşaat sahasının çökmesi sonucu oluşan heyelan, 3.5 metreye kadar yerel dalga yüksekliği ve 150 metre içeriye kadar su taşkınıyla sekiz kişinin ölümüne yol açtı. 21 Mayıs 2003'te Cezayir'deki Boumerdès depremi, Akdeniz'in diğer ucundan 75 dakika sonra Rivieraya etkisini gösterdi; deniz seviyesinde ani düşüşler, limanlarda dönen su ve güçlü akıntılar kaydedildi.

En yeni örneklerden biri, 4 Aralık 2022'de Stromboli adasında sıcak volkanik malzemenin denize akmasıyla oluşan küçük bir tsunami oldu ve adanın uyarı sistemi devreye girdi. Bu olaylar, Akdeniz'in sadece tarihsel bir risk bölgesi olmadığını, aynı zamanda modern jeofizik ve acil durum yönetimi açısından da kritik bir alan olduğunu gösteriyor.

Sonuç olarak, UNESCO'nun uyarısı, Akdeniz kıyılarında yaşayanlar, çalışanlar ve ziyaretçiler için bir uyarı niteliğinde: tsunami riski gerçek ve yüksek. Bu riskle başa çıkmak, sadece erken uyarı sistemlerine güvenmekle sınırlı kalmamalı; toplumsal farkındalık, altyapı planlaması ve hızlı tahliye protokolleri de aynı derecede önem taşıyor.