Basra Körfezi

Basra Körfezi, Hint Okyanusu’ya açılan ve Arap Yarımadası’nın kuzeydoğusu ile İran’ın güneybatısı arasında yer alan geniş bir körfezdür. Doğu tarafında Hürmüz Boğazı vasıtasıyla Umman Denizi’ne bağlanır; kıyısının kuzeybatı kısmı ise Arvandrud Deltası’nı oluşturur. Bölge, dünyanın en büyük petrol ve doğalgaz rezervlerine ev sahipliği yapmasıyla ekonomik açıdan büyük bir öneme sahiptir.

Körfezin tarihsel adı “Fars Körfezi” idi ve bu isim, Arap fetihlerinden sonra Arapça’da “Halic‑î Fersî” biçiminde telaffuz edildi. 18. yüzyıldan itibaren, kıyısındaki en gelişmiş şehir olan Basra’dan ötürü “Basra Körfezi” adı kullanılmaya başlandı. İran, 2010’dan beri 30 Nisan’ı “Millî Fars Körfezi Günü” olarak kutlarken, Arap ülkeleri bölgeye “el‑Halîc‑el‑Arabî” yani “Arap Körfezi” adını vermektedir. Birleşmiş Milletler ise tarihsel olarak “Fars Körfezi” terimini tercih etmektedir.

Yüzölçümü yaklaşık 240 000 km² olan bu iç denizin uzunluğu 975 km, en geniş noktası ise 370 km’yi bulur. Derinlik bakımından, İran’a yakın kıyılarda 90‑110 metre arasında değişirken, Arap kıyılarında ortalama 35 metredir. Nehirlerden taşan kum ve çamurlar, özellikle kuzey kıyılarını güney yönüne doğru ilerletmiş, eski zamanlarda Fırat ve Dicle’nin denize ayrı noktalardan döküldüğü bilinmektedir. Bölgenin suyu, düşük nehir akışı ve yüksek buharlaşma nedeniyle oldukça tuzludur.

Körfezin stratejik konumu, tarih boyunca çatışmalara sahne olmuştur; 1980‑1988 yılları arasındaki İran‑Irak Savaşı ve 1991 Körfez Savaşı bu bölgenin kritik bir odak noktası olduğunu göstermiştir. 25 Mayıs 1981’de Bahreyn, Kuveyt, Umman, Katar, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, ortak ekonomik, siyasal ve sosyal hedeflerle Körfez Arap Ülkeleri İşbirliği Konseyi’ni kurmuşlardır. Bugün, dünya petrol üretiminin üçte biri ve rezervlerinin üçte ikisi bu kıyıların çevresinde yer alırken, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar gibi ülkelerde de büyük doğal gaz yatakları bulunmaktadır.