Fârâbî

Fârâbî, 872 yılında Farab’da doğmuş ve 950‑951 yıllarında Şam’da vefat etmiştir. 8. ve 13. yüzyıllar arasındaki İslam’ın Altın Çağı’nın önde gelen filozofu, aynı zamanda gök bilimci, mantıkçı ve müzisyen olarak da tanınır.

Orta Çağ İslam aydınları arasında “Muallim‑i Sânî” (İkinci Üstad) ya da “Hace‑i Sâni” (İkinci Usta) unvanıyla anılan Fârâbî, bu unvanı Aristo’ya verilen “Hace‑i Evvel” (Birinci Üstad) ile karşılaştırır. Hayatı hakkında çok az belge bulunur; Bağdat, Halep ve Mısır’da bulunduğu, özellikle Halep’teki Şii Hamdani hanedanının desteğini aldığı bilinmektedir. Etnik kökeni hâlâ tartışmalıdır; bazı kaynaklar Fars, bazıları ise Türk kökenli olduğunu öne sürer. Tüm eserlerini Arapça kaleme almış ve Aristo’nun temel eserlerini Arapçaya çevirip üzerine açıklamalar ekleyerek antik felsefenin İslam dünyasında anlaşılmasına büyük katkı sağlamıştır.

Fârâbî’nin “İkinci Üstad” olarak kabul edilmesinin temel nedeni, mantık alanındaki çalışmalarıdır. Aristo’nun altı ciltlik Organon’u çevirip şerh ederek, iki ek ciltle toplam sekiz cilt hâline getirmiştir. Bu çabalar, mantığın dil ve bilgiyle ilişkisini de irdeleyen felsefi bir yaklaşım geliştirmesine yol açmıştır. Doğa felsefesi, metafizik ve psikoloji de ilgi alanları arasındadır; doğa anlayışı Batlamyus’un merkezcil görüşünü yansıtırken, sudûr teorisi Neoplatoncu ve İsmaili etkiler taşır ve daha sonra İbn‑i Sina tarafından geliştirilir. Farâbî’ye atfedilen eser sayısı 100‑160 arasındadır.

Fârâbî, Kindi’nin kurduğu ve İslam felsefesinde rasyonal‑Aristotelesçi eğilimi temsil eden Meşşaîlik akımının ikinci kurucusu olarak kabul edilir. Çeşitli takipçileri sayesinde “Farâbî okulu” denebilecek bir gelenek oluşmuştur. Yahudi filozof Maymonides, onun mantık eserlerini “kusursuz ve mükemmel” olarak överken, Batı’da eserleri İbn‑i Sina ve İbn‑i Rüşd kadar çok çevrilmemiş olsa da, Aristo düşüncesinin yeniden anlaşılmasında kritik bir rol oynamıştır. İbn‑i Rüşd ve Endülüslü düşünürler, Farâbî’yi mantık, psikoloji ve siyaset konularında otorite olarak görür.