Beş dakikada yazılan şarkı: R.E.M.'in mandolin kaseti nasıl klasik oldu

O kaset parçası, R.E.M.'in ABD listelerinde en yükseğe tırmanan şarkısına dönüştü: 1991'de Billboard Hot 100'de 4 numaraya çıktı ve listede 21 hafta kaldı. Grubu kolej radyolarının dışına, dünya ölçeğinde bir izleyiciye taşıyan parça da bu oldu. Şarkının hikâyesindeki en ilginç kısım ise rakamlar değil, "bir anda geldi" anlatısının kendisi. Parça yıllardır "beş dakikada yazılan klasik" diye anlatılıyor. Kaynaklara yakından bakınca o beş dakikanın neyi ölçtüğü, hatta kimin hatırladığı hiç de net değil.

Birbirine karışan iki ayrı "beş dakika"

Beş dakika sayısının en somut ve en iyi belgelenmiş hâli, şarkının bas hattına ait. Basçı Mike Mills, aynı Rolling Stone söyleşisinde mandolinin altına sağlam bir zemin kurmakta zorlandığını anlatıyor: "Mandolini çıpalayacak kadar hem sade hem güçlü bir bas hattı bulamıyordum. Kendime kızmaya başlamıştım ve dedim ki: 'Tamam, John McVie burada ne yapardı?' Beş dakika içinde bas hattı gelmişti; bunu John'a borçluyum." McVie, Fleetwood Mac'in basçısı — yani Mills bir sorunu çözmek için bilinçli olarak başka bir müzisyenin kulağını ödünç alıyor.

İkinci beş dakika ise bambaşka bir şeye işaret ediyor. Buck, grubun 2003'te çıkan In Time: The Best of R.E.M. 1988-2003 derlemesinin kitapçığında şarkı için şunu yazmıştı: "Müzik beş dakikada yazıldı; grup ilk çaldığında her şey yerine oturdu." Aynı metinde Michael Stipe'ın sözleri "bir saat içinde" bulduğunu da söylüyor.

Bu iki anlatı birbirini tam olarak tutmuyor. Buck'ın 2003'teki kitapçık notunda sözler bir saat içinde hazır; 2016'da Rolling Stone'a verdiği anlatımda ise "Michael birkaç gün içinde onu söylüyor olacaktı" diyor. Aradaki fark küçük görünebilir, ama "beş dakikada yazılan şarkı" başlığının nasıl kurulduğunu gösteriyor: aynı kişinin on üç yıl arayla verdiği iki ifadeden biri seçiliyor. Kaynaklarda ayrıca Mills'in bas hattına ait beş dakika ile Buck'ın müziğe ait beş dakikası sık sık aynı cümleye sıkıştırılıyor.

"Onlara demo demezdik"

Şarkının hızlı kısmı fikirdi; kayıt hiç de hızlı olmadı. Buck'ın Rolling Stone'a anlattığına göre grup, evlerine birkaç sokak uzaklıktaki yerel yapımcı John Keane'in stüdyosunda düzenli bir alışkanlık kurmuştu: "Onlara asla demo demezdik. Cumartesi gelirdik, 13.00'ten 17.00'ye kadar çalışırdık, son iki haftada aklımıza geleni kaydederdik — sadece unutmamak için."

Bu alışkanlığın izi şarkının künyesinde duruyor. The Independent için Robert Webb'in 2008'de yazdığı şarkı hikâyesine göre parça, Temmuz 1990'da Athens'teki bir stüdyoda "Sugar Cane" çalışma adıyla kaydedildi; o ilk hâlde mandolinin yanında banço ve bol miktarda Hammond org vardı. Nihai kayıt Eylül 1990'da New York'un kuzeyindeki Bearsville stüdyosunda yapıldı.

Orada da yeni bir sorun çıktı: bas ile mandolin arasındaki orta frekanslar boştu. Grup, turne gitaristi Peter Holsapple'ı akustik gitarla devreye soktu. Buck, 1991 Eylül'ünde Guitar School dergisinde Mike Mettler'a şöyle anlatmıştı: "Gerçekten hoştu: Peter'la ben küçük kabinimizde ter dökerken, Bill ile Mike öbür odada işi götürüyordu. Fazlasıyla büyülü bir havası vardı." Stipe'ın vokali tek çekimde kaydedildi. Ekim 1990'da Atlanta'da, Mark Bingham'ın düzenlemesiyle Atlanta Senfoni Orkestrası üyeleri yaylıları ekledi. Yani kanepedeki beş dakikanın ardından aylar süren bir montaj işi geliyor.

Buck, mandolinin kendisine teşekkür ediyor

Buck'ın anlatımındaki en öğretici ayrıntı, hızdan değil enstrümandan geliyor. "İyi bir gitaristim, ama mandoline geçtiğimde her şey değişiyor" diyor. "Beşinci ve dördüncü teller başka yerlerde, dolayısıyla gitarda yapmayacağım akor geçişleri yapıyorum. Mandolinimde çalmasaydım 'Losing My Religion'ın akorlarını o şekilde yazmazdım herhalde."

Aynı gözlemi Buck başka yerde de tekrarlıyor: Wall Street Journal'da Marc Myers'a 2016'da verdiği anlatımda mandolin bölümünün kendisine 1983 yapımı Merry Christmas, Mr. Lawrence filminin temasını andırdığını söylüyor. Kısacası "bir anda gelen" şey boşluktan doğmuyor; on yıl tek enstrümanda çalışmış bir müzisyenin, tellerin yeri değiştiği için kendi alışkanlıklarının dışına düşmesinden doğuyor.

Aynı hikâye başka müzisyenlerde

Bu tür anlatılar pop tarihinde yalnız değil, ama hepsinde aynı ayrım geçerli: ölçülen süre kıvılcımın süresi, şarkının tamamlanma süresi değil. Stipe'ın kendisi, "Losing My Religion"ı The Police'in 1983 tarihli "Every Breath You Take"iyle karşılaştırmıştı. Q dergisine 1992'de verdiği söyleşide şarkıyı şöyle tanımlıyor: "Klasik bir takıntı pop şarkısı. En iyi şarkıların, herkesin dinleyip kendini içine yerleştirebildiği ve 'Evet, bu benim' diyebildiği şarkılar olduğunu düşündüm hep."

Karşılaştırdığı şarkının yazılış anlatısı da tanıdık geliyor. Sting, The Independent'a 1 Mayıs 1993'te verdiği söyleşide şöyle demişti: "Gecenin ortasında o dize kafamdayken uyandım, piyanoya oturdum ve yarım saatte yazdım. Melodinin kendisi jenerik, yüzlerce başka melodinin toplamı; ama sözler ilginç." Yine yarım saat fikrin, aylar kaydın.

Nakaratı belirsiz, solo enstrümanı mandolin

Şarkının hit olması hiç de bariz değildi. Plak şirketi Warner Bros., albümün ilk tanıtım parçası olarak bu şarkıyı seçmekten çekindi. Dönemin ürün yönetimi başkan yardımcısı Steven Baker, Entertainment Weekly'ye David Browne'ın 31 Mayıs 1991 tarihli yazısında, bu kadar "alışılmadık bir parçayı" tek olarak çıkarmak üzerine "uzun, uzayıp giden görüşmeler" yaşandığını anlatıyor.

Mills de bu şaşkınlığı yıllar sonra teyit ediyor. American Songwriter'a 2021'de verdiği söyleşide şöyle diyor: "Belirgin bir nakaratı olmayan beş dakikalık bir şarkı ve baş enstrüman mandolin. Bunun hit olacağını önceden tahmin etmenin kesinlikle hiçbir yolu yok."

Sonuç, grubun ölçeğini kalıcı olarak değiştirdi. David Buckley'nin R.E.M. biyografisinde aktarıldığına göre Mills, albümün satışını şöyle özetliyor: "'Losing My Religion' olmasaydı Out of Time on milyon civarı değil, iki ya da üç milyon satardı."

Tablodaki künye bilgileri şarkının kayıt notları ve liste arşivlerine dayanıyor. Tarsem Singh'in yönettiği, dinî imgelerle dolu video da şarkının önünde gitti: MTV'nin 1991 töreninde dokuz dalda aday gösterilip altı ödül aldı.

Yukarıdaki video, grubun kendi resmî YouTube kanalı remhq'da yayımlanan klip.

Geriye kalan soru

"Beş dakikada yazıldı" cümlesinin çekiciliği belli: ilhamın bir anda çarptığı, yeteneğin kendini bir çırpıda gösterdiği fikri. Buck'ın anlattığı şey ise daha az romantik ve daha kullanışlı. Çalarken teybi açık bırakmak, ertesi gün bandı baştan dinlemek, uzunca bir acemi deneme yığınının içinden tek bir akor dizisini duymak. Bu alışkanlığın teknik kısmı bugün herkesin telefonunda hazır duruyor; zor kısmı hâlâ ikinci adımda, yani kendi kaydını yabancı bir kulakla dinlemekte.

Açık kalan soru da bu: Buck o bandı ertesi gün dinlemeseydi, mandolinde debelenen birkaç dakikalık ses kaydı ne olurdu? Grup üyelerinin süreyi farklı hatırlaması, hikâyenin en dürüst tarafı belki de — çünkü yerine oturan anı herkes kendi enstrümanından hatırlıyor.

Fotoğraf: Marcelo Costa, CC BY 2.0, Wikimedia Commons