Buffalo'nun çatısındaki iki Özgürlük Anıtı ve silinen bir ad

Hikâye bu yüzden yalnızca bir mimarlık tuhaflığı değil. 20. yüzyılın başında Amerikan şirketlerinin, özellikle bankaların, kendilerini ulusal simgelerle özdeşleştirme alışkanlığının en iri örneklerinden biri. Kurum kimliği kavramı henüz kitaplara girmemişti; ama bir kurumun kendini nasıl anlatacağını çatısına bakır döküp anlatması fikri çoktan işliyordu.

Adı silinen banka

buffaloah.com'un bina tarihçesine göre kurum 1882'de German-American Bank adıyla kuruldu; bugünkü binanın yerinde önce Eagle Tavern vardı. 1918'de banka adını Liberty Bank olarak değiştirdi. Arşivin kendi ifadesi şöyle: "1918'de Almanlara dair her şeye karşı keskin tepki sırasında hamburger Salisbury steak oldu, daşhundlar 'özgürlük yavruları' diye anılmaya başladı ve German-American Bank bugün bildiğimiz adı aldı: Liberty Bank."

Bu, 1914-1918 arasındaki büyük Avrupa çatışmasının ABD'ye 1917'de sıçramasıyla ülkeye yayılan bir dalganın parçasıydı. Ad değiştirmek ucuz bir işlemdir: tabelayı sökersin, antetli kâğıdı yeniden basarsın. Liberty Bank bununla yetinmedi. Yeni adını, Vikipedi'nin tamamlandığı anda "kent merkezinin en büyük ofis binası" diye tanımladığı yapının çatısına iki dev heykel olarak yerleştirdi — üstelik üçüncüsünü de Main Street girişinin üzerine koydu. Vikipedi'ye göre Main Street'teki bu üçüncü figür sonradan Court Street girişine taşındı ve üç heykel de bugün binada duruyor; ne var ki maddenin bu bölümü "kaynak gerekli" etiketi taşıyor, yani bağımsız bir belgeyle doğrulanmış değil.

İngiliz mimar, İtalyan heykeltıraş

Binanın mimarı Alfred Charles Bossom (1881-1965). Vikipedi'deki biyografisine göre Londra'nın Islington semtinde doğdu, Regent Street Polytechnic ve Royal Academy of Arts'ta mimarlık okudu ve 1904'te Pittsburgh'da Carnegie Steel'de çalışmak üzere ABD'ye gitti; buffaloah.com onun Amerika dönemini 1903-1926 diye veriyor. Uzmanlığı banka binalarıydı — Virginia'dan Teksas'a uzanan bir banka listesi var — ve bu uzmanlık mimarlığın dışına da taşmıştı: Time dergisinin 3 Eylül 1923 tarihli bir haberine dayanan kayda göre Bossom, kasa dairesine yanlışlıkla kilitlenen birinin havasız kalmasını önleyen bir aygıt icat etmişti. 1926'da ailesiyle İngiltere'ye döndü ve mimarlık kariyerini tümüyle bıraktı; 1934'te gökdeleni öven Building to the Skies: The Romance of the Skyscraper adlı kitabı çıktı. Yani Buffalo'daki bina, Amerikan gökdelenine hayran bir İngiliz'in Amerika'daki son işlerinden biri.

Heykelleri yapan Leo Lentelli ise 1879'da Bologna'da doğmuş bir İtalyan. Vikipedi'deki biyografisine göre Bologna ve Roma'da eğitim gördü, 1903'te yirmi dört yaşında ABD'ye geldi ve ilk yıllarını yerleşik heykeltıraşların atölyelerinde geçirdi. Rockefeller Center'ın kabartmaları ve New York'taki St. John the Divine Katedrali'nin heykelleri de onun işi. Buffalo'nun yerel yayını Buffalo Rising, 2009'daki bir yazısında Lentelli'yi "kendi kendini yetiştirmiş" diye tanımlıyor; Vikipedi'deki eğitim bilgisiyle çelişiyor. İkisini uzlaştıran bir kaynak bulamadım.

Künye

Aşağıdaki tabloyu, İngilizce Vikipedi'nin bina maddesi ile buffaloah.com'un bina tarihçesindeki verileri karşılaştırarak kurdum; çelişen yerleri ayrıca belirttim.

Kaç metre olduğunda kimse anlaşamıyor

Bu yazıyı hazırlarken en şaşırtıcı bulgu, yüz yıldır aynı çatıda duran iki heykelin boyunun bilinmemesi oldu. Açıp okuyabildiğim kaynaklar üç ayrı sayı veriyor:

• 36 ft (~11 m): İngilizce Vikipedi'nin bina maddesi ve haber sitesi Laughing Squid.
• 30 ft (~9,1 m): Vikipedi'nin "Özgürlük Anıtı kopyaları" maddesi — kaynak olarak Brooklyn Museum'un kopyalar dosyasını gösteriyor — ve Buffalo Rising.
• 26 ft (~7,9 m): Yerel kanal WKBW'nin aynı onarımı duyuran haberi.

Aradaki fark üç metreyi aşıyor; yani en büyük ölçünün neredeyse üçte biri. Farkın nereden geldiğini kestirmek mümkün: ölçüye kaidenin, taçtaki ışınların ya da kaldırılmış kolun dahil edilip edilmemesi sonucu değiştirir. Ama bunu söyleyen bir ölçüm raporu yok. Normalde böyle bir anlaşmazlığı ABD'nin Ulusal Tarihî Yerler Sicili (National Register of Historic Places) başvuru dosyası çözer — bu dosyalar bina ve süslemelerini ayrıntılı tarif eder. Vikipedi'nin Buffalo için tuttuğu sicil listesinde Liberty Building'i bulamadım; bina, yerel koruma kuruluşu Preservation Ready Sites'ın kayıtlarında "kurtarılmış yapı" olarak görünüyor, ama federal sicil kaydı yok gibi. Hakem görevi görecek belge, kısacası, mevcut değil.

Yükseklikte de benzer bir dağınıklık var: Vikipedi'nin bina maddesi çatıyı 101 metrede gösterirken, kopyalar maddesi heykellerin "kaldırımdan neredeyse 108 metre yukarıda" durduğunu yazıyor. İki sayı ancak heykel boyu eklenirse birbirine yaklaşıyor.

Bakırın havayla hesabı

Heykeller bakır. Bu, onları New York Limanı'ndaki asıllarıyla aynı mühendislik sorununa bağlar. Frédéric Auguste Bartholdi'nin 1886'da tamamlanan heykelinde, mimar Eugène Viollet-le-Duc'ün önerisiyle repoussé yöntemi kullanıldı: bakır levhalar ısıtılıp ahşap tokmaklarla dövülerek biçimlendirildi. Vikipedi'nin aktardığı ölçülere göre levhaların kalınlığı yalnızca 3/32 inç, yani 2,4 milimetre — üç kredi kartı üst üste kadar. Bu incelik, dev bir figürü taşınabilir ve hafif kılar; ama havayla baş başa bıraktığınızda da savunmasız yapar.

Bakırın kendi savunması var: yüzeyde oluşan yeşil tabaka, yani patina, metalin hava ve nemle tepkimesinden doğan bir kabuk ve altındaki bakırı korur. Sorun bakırın kendisinde değil, bakırın başka metalle temas ettiği yerlerde çıkar. Asıl heykelin 1984-1986 arasındaki büyük onarımını anlatan kayıtlara göre asıl tahribatı galvanik korozyon yapmıştı: iki farklı metal nemli ortamda birbirine değdiğinde minik bir pil gibi davranır, biri diğerinin pahasına hızla çürür. Bartholdi'nin heykelinde bakır kabuğu demir iskelete bağlayan noktalara yalıtım için asbest kumaş konmuştu; onarım ekibi bu kumaşın zamanla süngerleşip tuzlu suyu içinde tutan bir iletken hâline geldiğini buldu. ABD Ulusal Park Servisi'nin yürüttüğü çalışmada yaklaşık 1.800 demir çubuk 316L paslanmaz çelikle değiştirildi, yalıtım için PTFE bant kullanıldı ve taşıyıcı parçalara çinko silikat astar sürüldü.

Buffalo'daki iki kopyanın içinde ne olduğunu açık kaynaklarda bulamadım — iskeletin demir mi, çelik mi olduğu belgelenmemiş. Bilinen şu: 2017'de batıya bakan heykelin çevresine iskele kuruldu. WKBW'nin haberine göre ekipler bir ay boyunca su yalıtımı ve koruyucu bakım yaptı; binanın sahibi Main Place Liberty Group'un sözcüsü, doğuya bakan heykelin "şu anda hiçbir onarıma ya da restorasyona ihtiyacı olmadığını" bildirdi. WKBW o sırada heykelin 92 yaşında olduğunu ve yirmi dört kat yukarıda durduğunu yazmıştı. Buffalo News'un yerinde hazırladığı, lehimle yeni bakır eklenmesini anlatan ayrıntılı dosyası ödeme duvarının arkasında olduğu için tekniğin ayrıntısını buradan doğrulayamadım.

Dünyaya dağılmış kopyalar

Buffalo'nunkiler ne ilk ne de tek. Vikipedi'nin kopyalar maddesinde doğrulanabilir kayıtları olan birkaç örnek:

• Paris, Île aux Cygnes (1889): 11,50 metre. Seine üzerindeki adada, aslın memleketinde duran kopya.
• Colmar, Fransa (2004): 12 metre. Bartholdi'nin doğduğu kent.
• Barcelona, Rossend Arús kütüphanesi (1894): 2 metre.
• Tokyo, Odaiba (2000): aslın yaklaşık yedide biri.
• New York, 43 West 64th Street (1902-2002): Liberty Warehouse'un çatısındaki yaklaşık 9 metrelik kopya. Buffalo'nun tam paraleli: özel bir şirket, kendi deposunun tepesine ulusal simgeyi koyuyor. 2002'de indirildi, 2005'te Brooklyn Museum'un heykel bahçesine kuruldu, 2023'te National Building Arts Center'a bağışlandı. Bu heykelin boyunda da anlaşmazlık var: Vikipedi 30 ft derken, Özgürlük Anıtı Vakfı'nın kopyalar sayfası 47 ft veriyor.

En kalabalık grup ise 1949-1952 arasında ABD İzci Teşkilatı'nın (Boy Scouts of America) "Strengthen the Arm of Liberty" kampanyasıyla dikildi. Vikipedi'nin verdiği ayrıntılara göre yaklaşık iki yüz kopya, Chicago'daki Friedley-Voshardt Co. tarafından pres bakırdan üretildi; kaidesiz boyları 2,6 metre, ağırlıkları 130 kilogram civarındaydı ve tanesi 350 dolar artı nakliyeye satılıyordu. Yani Amerika'da bir kasabanın meydanına küçük bir Özgürlük Anıtı koymak, yarım yüzyıl önce katalogdan sipariş edilebilen bir şeydi.

İki heykelin arasından geçen tel

Liberty Building'in çatısı bir kez de tuhaf bir gösteriye sahne oldu. Vikipedi'nin bina maddesine göre 23 Eylül 2010'da Fransız ip cambazı Didier Pasquette, iki heykel arasına gerilen yaklaşık 45 metrelik tel üzerinde yürüdü ve mesafeyi iki dakika elli dokuz saniyede aldı. Yürüyüş, Batı New York'ta düzenlenen bir sanat sergisinin açılışı için yapılmıştı.

Heykellerin içi tümüyle kapalı da değil. Buffalo Rising'in aktardığına göre figürün kolunun içinde, ampul değiştirmek için fenere çıkmayı sağlayan bir merdiven var. Yani meşale gerçekten yanıyor ve birileri bir zamanlar oraya tırmanıyordu.

Aşağıdaki videoda IT'S HISTORY kanalının sunucusu Ryan Socash binanın öyküsünü anlatıyor; yazının çıkış noktası olan Laughing Squid haberi de bu videoya dayanıyordu.

Açık kalan sorular

Bir asır boyunca aynı yerde duran, kentin simgesi sayılan, iskele kurulup onarılan iki heykel hakkında hâlâ cevaplanmamış üç soru var: boyları kaç metre, içlerindeki iskelet hangi metalden ve girişteki üçüncü figürün bugün tam olarak nerede durduğu. Üçünün de cevabı büyük olasılıkla arşivlerde duruyor — 1925 yapım çizimlerinde, bankanın açılış dosyalarında, ya da 1961 eklemesini yapan ekibin raporlarında. Wikimedia Commons'ta binanın 1926 tarihli kat planları var, ama onlar zemin katı anlatıyor, çatıyı değil.

Bu arada asıl soru şu olabilir: bir kurum adını değiştirdiğinde geride ne kalır? Buffalo'nun cevabı net. Banka adını 1918'de değiştirdi; bina bugün Main Place Liberty Group'un elinde ve içinde artık o banka yok. Ama çatıdaki iki bakır figür hâlâ yerinde ve kent binayı onların adıyla tanıyor. Ad değişikliğinin en kalıcı izi, o değişikliği duyurmak için yapılmış süsleme oldu.

Fotoğraf: Kenneth C. Zirkel, CC BY 4.0, Wikimedia Commons