Rusya'da bulunan bin yıllık yılanlı muska: Bir yüzünde aziz, öbür yüzünde Medusa

Kilisenin onaylamadığı bir ikili

Zmeyevikleri ilginç kılan şey, iki yüzün birbirine hiç uymaması. NovGU Arkeolojik Araştırmalar Merkezi'nin direktörü Sergey Toropov, üniversitenin duyurusunda bu kolyelerin temel özelliğinin "katı dogma açısından bağdaşmaz görüntüleri bir araya getirmesi" olduğunu söylüyor. Toropov'un anlattığına göre ön yüzde her zaman kanonik bir Hristiyan tasviri bulunuyor: İsa, Meryem, Başmelek Mikail ya da ejderha ve yılan öldürmesiyle bilinen azizler. Arka yüzde ise Hristiyanlıkla ilgisi olmayan, yılanlardan oluşan bir kompozisyon yer alıyor; bu da konu olarak antik Yunan mitolojisindeki Medusa'ya uzanıyor.

Bazı zmeyeviklerin üzerinde Grekçe büyü sözleri de var. Toropov bu yazıların, kolyelerin büyük olasılıkla hastalıklara karşı koruyucu muska olarak takıldığını gösterdiğini belirtiyor. İki yüzün "bağdaşmazlığını" ise bir anlam olarak okuyor: Ona göre bu ikili, aydınlık güçlerin karanlık olan üzerindeki zaferini simgeliyor olabilir.

Staraya Russa parçasındaki yılan saçlı baş için Toropov temkinli. Duyuruda bunun belirli bir mitolojik varlık değil, büyük olasılıkla karanlık güçlerin genel bir temsili olduğunu söylüyor. Yani "Medusa" adı, görüntünün nereden geldiğini anlatan bir kısaltma; kolyeyi takan kişinin aklındaki figür başka olabilir.

Anadolu'dan kuzeye uzanan bir aziz

Ön yüzdeki figürü Toropov, ihtiyatla, Aziz Theodoros Stratilates olarak tanımlıyor. "Stratilates" Grekçede "komutan" demek. Ortodoks Kilisesi'nin anlatısına göre Theodoros, Küçük Asya'daki Evkhaita kentinden geliyordu ve kentin dışındaki bir uçurumda yaşayıp insanlarla hayvanları yutan dev bir yılanı öldürerek ünlenmişti. Sonra Herakleia kentine komutan olarak atandı; İmparator Licinius döneminde Hristiyanlığı bırakmadığı için idam edildi. Kilise geleneği ölüm tarihini 8 Şubat 319 olarak veriyor.

Bu anlatının coğrafyası bugünkü Türkiye'nin içinde. Evkhaita'nın kalıntıları, bir kısmı Çorum'un Mecitözü ilçesine bağlı Beyözü köyünün altında kalan Bizans kenti Avkat. Theodoros'un görev yaptığı Herakleia ise bazı anlatılarda Karadeniz kıyısındaki Herakleia Pontike, yani bugünkü Karadeniz Ereğli olarak geçiyor; başka kaynaklar Trakya'daki Herakleia'yı gösteriyor. İşin içine bir de karışıklık giriyor: Amasya ile özdeşleşmiş Aziz Theodoros Tiron'un hikâyesiyle Stratilates'inki zamanla iç içe geçmiş, iki ayrı aziz gibi anlatılır olmuş. Avkat, ortaçağda özellikle Theodoros Tiron'un kült merkezi ve hac yeri olarak biliniyordu.

Kısacası Novgorod topraklarında 11. yüzyılda göğsünde bu kolyeyi taşıyan biri, farkında olsun olmasın, Orta Karadeniz'in iç kesiminden doğan bir yılan öldürücü efsaneyi yanında taşıyordu.

Bizans'ta yılanlı başın bir başka anlamı: rahim

Duyuru, zmeyevik geleneğinin eski Rus topraklarına Bizans'tan geldiğini açıkça söylüyor. Bizans tarafında ise yılanlarla çevrili başın çok somut bir karşılığı vardı. Harvard Sanat Müzeleri koleksiyonundaki kurşun bir muska, 900-1200 yılları arasında Anadolu'da üretilmiş olarak kayıtlı: bir yüzünde yılanlar arasında "gezgin rahim", öbür yüzünde dua duruşunda Aziz Theofano var. Düzen, Staraya Russa kolyesininkiyle aynı: bir yüzde kutsal figür, öbür yüzde yılanlı imge.

Orta Çağ sanatı üzerine hazırlanan Art and Architecture of the Middle Ages eğitim sitesindeki açıklamaya göre bu Bizans "rahim muskaları" 10-12. yüzyıllar arasına tarihleniyor, rahmi yılanlar çıkan bir insan yüzü olarak gösteriyor ve bu yılanlı görüntü doğrudan Medusa'dan türetilmiş. Aynı kaynak, üretimin ağırlıkla bugünkü Türkiye ve Yunanistan topraklarında toplandığını, kadınların bu muskaları rahmin bedende dolaştığına ve rahatsızlıklara yol açtığına dair ortaçağ inancı yüzünden taktığını yazıyor. Kaynakta aktarılan tipik bir yazıt rahme doğrudan sesleniyor: "Kara, kararan rahim, yılan gibi kıvrılıyor, aslan gibi kükrüyorsun."

Rus zmeyeviklerinde bu kadın sağlığı çağrışımının ne kadar korunduğu ayrı bir soru. Toropov'un "hastalıklara karşı muska" yorumu genel bir koruma fikrine işaret ediyor; Staraya Russa parçasında Grekçe bir yazıt bulunduğuna dair duyuruda bir bilgi yok.

Kolyeyi kim takıyordu?

Zmeyeviklerin en ünlüsü, 1821'de Çernigov yakınlarında bulunan altın "Çernigov grivnası". Arka yüzündeki yılanlı başın çevresinde Grekçe bir büyü metni, ön yüzünde Başmelek Mikail var. Rus araştırmacılar, işçiliği ve değeri nedeniyle bu parçanın prens ailesinden birine ait olduğunu düşünüyor.

Staraya Russa kolyesi ise başka bir dünyaya ait. Toropov'a göre bakırdan yapılmış olması, onu bir tür "orta sınıf" mensubunun taktığını düşündürüyor: yoksullar böyle bir nesneyi karşılayamazdı, seçkinler ise gümüş ve altın takıyordu. Kolye, Pyatnitskiy kazı alanında, 11. yüzyılda yapılaşması daha yeni başlayan bir ortaçağ kent malikânesinin sınırları içinde çıktı. Araştırmacıların bir başka olasılığı da ilgi çekici: Kolye başka bir zmeyevik örnek alınarak kopyalanmış olabilir ve bunu yapabilecek atölye doğrudan malikânenin içindeydi.

Açık kalan sorular

Buluntunun yorumları şimdilik tek bir kaynağa, kazıyı yürüten üniversitenin duyurusuna dayanıyor; hakemli bir yayın henüz yok. Azizin kimliği "büyük olasılıkla" düzeyinde, çünkü yılanla mücadele eden asker azizler tek değil; Toropov da örnek olarak Aziz Yorgi'yi anıyor. Kolyenin yerelde mi döküldüğü, yoksa dışarıdan mı geldiği de henüz belli değil; malikânedeki atölye olasılığı ise bir hipotez olarak duruyor.

Yine de küçük bir bakır parça, bin yıl önce Novgorod topraklarındaki bir kasabada insanların Hristiyan azizine dua ederken yılanlı bir başın gücüne de güvenmeyi bırakmadığını gösteriyor. Bu karışımın izini sürmek isteyenin yolu, er geç Anadolu'daki Bizans atölyelerine ve Avkat'taki eski hac kentine çıkıyor.

Fotoğraf: shakko, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons