Mamut dişinin içindeki çizgiler 18 bin yıllık oymalara desen verdi

Önemli olan kısmı şu: burada malzeme edilgen bir yüzey değil, tasarımın ortağı. York Üniversitesi'nin duyurusunda Aimée Little bunu şöyle anlatıyor: "Bu buluş, Paleolitik insanların maddi dünyayı nasıl algılayıp onunla nasıl ilişki kurduğuna dair sıra dışı bir pencere açıyor." Little'ın eklediğine göre "mamutların sanat geleneklerine nasıl katıldığını, hem fildişinin kullanımı hem de doğal desenlerinin bilinçli biçimde işlenmesi yoluyla görünür kılmak, tarih öncesi sanat ve maddi kültür anlayışımız açısından gerçek bir eşik."

Bir mamut dişinin içinde ne var?

Mamut dişi iç içe geçmiş dentin katmanlarından oluşur; bu katmanları, dişin ortasındaki sinir boşluğundan dış kabuğa doğru uzanan ince radyal kanallar keser. Böyle bir dişi enine kesince iki tür çizgi belirir.

• Owen çizgileri: dentinin büyümesiyle oluşan, ağaç halkalarını andıran eşmerkezli halkalar. Yalnız mamuta özgü değil, her dentinde bulunur.
• Schreger çizgileri: bu halkaları belirli bir açıyla kesip kafes ya da üst üste dizilmiş çatı biçimleri çıkaran desen. Fildişi uzmanları bu desene "motor tornası" ya da "yığılı çatı" adını da verir.

Schreger deseninin açısı bugün son derece pratik bir ayırt edici ölçüt: soyu tükenmiş mamutlarda dış Schreger açıları 90 derecenin altında, yaşayan fillerde 90 derecenin üstünde kalır. Kaçak fildişi denetiminde tam olarak bu fark bakılır. Yani 18 bin yıl önce bir oymacı elindeki parçanın yüzeyini parlattığında karşısına çıkan desen, bugün bir laboratuvarın fildişinin hangi hayvandan geldiğini anlamak için incelediği desenin aynısıydı.

Beş figür, 97 çizik

Ekip çizikleri gözle değerlendirmekle kalmadı. Üç boyutlu modeller üzerinden kesit alıp ölçtü. Makalenin ek veri tablosunda, müze envanterinde NMIU52, NMIU53, NMIU55, NMIU57 ve NMIU59 numaralarıyla geçen beş figürin üzerindeki 97 çiziğin sayısal dökümü yer alıyor. Her çizik için oyuğun ağız açısı, derinliği ve yarı yükseklikteki genişliği kaydedilmiş; ağız açıları kabaca 96 ile 169 derece arasında dağılıyor.

Ölçülen çizikler, taşıdıkları işleve göre üç öbeğe ayrılmış:

Çizik öbeği	Ölçülen çizik sayısı
Figüratif (insan biçimli imgeyi kuran hatlar)	36
Geometrik bezeme	34
Düzensiz (genelde saç ya da giysi diye yorumlanan)	27
Toplam	97

Sayılar makalenin ek veri dosyasından. Kritik nokta, geometrik öbeğin dişin kendi yapısıyla örtüşmesi: makalenin özetinde ekip, "Paleolitik sanatçılar, mamut fildişinin içindeki doğal desenler olan Schreger ve Owen çizgilerini, figürinlerin çoğuna kazınmış geometrik kompozisyonları biçimlendirmek için kullandı" diye yazıyor.

Ekip ayrıca oymanın sırasını okuyabildi. Mikroskop notlarına göre bir figürinin orta bölgesinde taslak amaçlı açılmış bir yol oyuğu var; bir başkasında insan biçimli siluetin içi tümüyle temiz kalmış, yani "saç" çizikleri önce atılmış ama konturun dışında tutulmuş. Bu, oymacının rastgele çizmediğini, önce bir düzen kurduğunu düşündürüyor. Bir yerde ince V kesitli bir çizik, daha geniş U kesitli bir oyuğun içine giriyor: alet değiştirilmiş.

Mizyn: mamut kemiğinden kurulmuş bir yerleşim

Mizyn, kuzey Ukrayna'da Desna havzasında yer alıyor. Kazılara 1907'de Khvedir Vovk başladı; Petro Yefymenko, Levko Chykalenko, Mykhailo Rudynskyi ve Ivan Shovkoplias sürdürdü. Alan 1908–1916 arası, 1930'larda ve 1950'lerde tümüyle kazıldı. Ortaya "mamut kemiği meskeni" diye yorumlanan dört yoğun kemik kümesi ve 113 binden fazla taş alet ve yontma artığı çıktı.

Fildişi figürinlerin 11'i 1908–1909 sezonunda Vovk tarafından birinci kemik kümesinin yanında bulundu; bunların kazı bağlamına dair ayrıntı ne yazık ki kayıtlı değil. Kalan 7'si 1912–1913'te Levko Chykalenko tarafından, çoğunlukla ikinci küme çevresinde bulundu. Bu ikinci gruptan üçü, kümenin güney kesiminde ve büyük olasılıkla bir mamut kafatasının altına yerleştirilmiş durumdaydı.

Parçalar sakin bir yüzyıl geçirmedi. Önce Vovk'un elinde Saint Petersburg'da kaldılar; 1920'lerin başında Kiev'e taşındılar, 1936'da bugünkü Ukrayna Ulusal Tarih Müzesi'nin öncüsü olan Merkez Tarih Müzesi'ne geçtiler. İkinci Dünya Harbi'nde Ufa'ya tahliye edildiler ve 1940'ların sonunda Kiev'e döndüler.

Kadın mı, kuş mu, başka bir şey mi?

Mizyn figürinleri kamuoyunda "Venüs heykelcikleri" diye biliniyor ama bu ad kolay elde edilmiş bir uzlaşma. İlk yayında Vovk parçaları biçimlerine göre "fallik", "kuş benzeri" ve "hayvan biçimli" diye ayırmıştı. Kısa süre sonra Henri Breuil 1913'te hepsini "kadın figürinleri" başlığı altında topladı ve bu okuma bugün de baskın. Lyudmyla Iakovleva'nın 2011'deki sınıflamasında dört tür var: şematize fallus (üç parça), şematize kadın figürini (yedi parça), kuşa benzer şematize kadın figürini (yedi parça) ve kadın bedeninin bir parçasını andıran tek bir figür.

Makalenin ek tablosuna göre 18 parçanın 14'ünde bezeme var, 4'ü çıplak. Bezemelerin ne anlattığı da uzun süredir tartışılıyor: giysi (Salmony 1949, Filippov 1983), dövme (Burkitt 1925) ya da doğal bezemenin kopyası.

"Doğayı kopyalıyorlar" fikri yeni değil

Son maddeye dikkat: Mizyn bezemelerinin doğadaki bir deseni tekrarladığı fikri 1960'lardan beri ortada. Valentyna Bibikova 1965'te Mizyn bezemesinin kökenine dair bunu önerdi, Alexander Marshack 1979'da Rus ovası sembol sistemlerini incelerken benzer bir yola girdi. Yeni çalışmanın getirdiği şey yepyeni bir hipotez değil; o eski sezginin ölçülebilir bir karşılığı. Hangi çizik hangi doğal çizgiyi izliyor, oyuk ne kadar derin, kesiti nasıl — bunlar ilk kez sayıya döküldü.

Bu, sanat tarihinde tanıdık bir durumun en eski örneklerinden biri sayılabilir: malzemenin ustayı yönlendirmesi. Ahşap oymacısının damarı izlemesi, mermer heykeltıraşın bloktaki çatlağa göre duruş seçmesi, bir dokumacının ipliğin kendi bükümünü desene çevirmesi hep aynı mantık. Mizyn örneğinde ilginç olan, bu ilişkinin buzul sonrası bir kamp yerinde, elde hiç yazı yokken ve mikroskop olmadan kurulmuş olması.

Fildişi neden bu kadar makbuldü?

Mamut dişi, Üst Paleolitik'in en aranan hammaddelerinden biriydi. Almanya'nın Lonetal bölgesindeki Vogelherd Mağarası'nda 1931 kazısında Aurignacien katmanlarından çıkan 11 küçük figürin — aralarında 4,8 santimlik bir at ve 5,6 santimlik bir mağara aslanı — mamut dişinden. Nicholas Conard'ın ekibinin 2008'de Hohle Fels Mağarası'nda bulup 2009'da Nature'da bildirdiği yaklaşık 6 santimlik Venüs de mamut dişinden oyulmuştu ve yaklaşık 40 bin yıllık.

Malzemenin cazibesi anlaşılır: taştan daha kolay işlenir, kemikten daha büyük bloklar verir, parlatıldığında yumuşak bir ışık tutar. Öte yandan kendi mimarisini dayatır. Mizyn parçalarının bozulma biçimi bunu güzel gösteriyor: kırıklar dışarıdan gelen bir darbeyle değil, dentin katmanlarının yavaş yavaş su kaybetmesiyle, malzemenin zayıf hatları boyunca oluşmuş. Önce dış katmanlar ayrılıp çekirdek açığa çıkmış, arkada iki boylamsal çatlak üst kısımda birleşip ucu koparmış. Kuş benzeri sekiz figürinde önce ince kuyruk kırılmış; bunların yalnız birinin üst bölümü sağlam, üçü yeniden birleştirilebilmiş, dört kuyruk hiç bulunamamış.

Tarihler neden hep "yaklaşık 18 bin yıl"?

Basında dolaşan "18 bin yıllık" ifadesi bir yuvarlama. Mizyn için bugüne dek yalnız dokuz radyokarbon ölçümü yapıldı ve ilk denemeler kabul edilemeyecek kadar eski sonuçlar vermişti. Ekip bu yüzden Avrupa'daki figürin veren yerleşimlerin tarihlerini topluca yeniden hesapladı: ek veri dosyasında 79 buluntu yerinden toplam 311 kadın figürini ve 660 radyokarbon ölçümü listeli. Hesaplar OxCal 4.4.4 yazılımı ve IntCal20 kalibrasyon eğrisiyle yapılmış.

Mizyn için tahmin	Aralık (kalibre edilmiş, günümüzden önce)
Figürin kataloğunda verilen aralık	19.530–17.432
Yeni ölçümlere göre (Chabai ve ekibi, 2020)	19.480–17.382
Bağımsız evre modeli	19.658–16.861
Sıralı evre modeli (kuşkulu tarihler ayıklanarak)	18.466–18.217

Aradaki uçurum tesadüf değil. Son satırdaki dar aralık, ancak bazı ölçümler dışarıda bırakıldığında elde ediliyor — ve yazarlar bunu açıkça uyarıyla sunuyor: Bayes tahminleri hangi tarihlerin seçildiğine fazlasıyla bağlı, bu yüzden sonuçlara ihtiyatla yaklaşılmalı. Mamut kemiğinden alınan örnekler ayrı bir sorun: mamutlar insanlar tarafından kullanılmadan çok önce ölmüş olabileceğinden, kemik yaşı kampın yaşını değil hayvanın yaşını verir. Makale buna "mamut toplama etkisi" diyor.

Bu ihtiyat, çalışmanın en dişli sonucunu da beraberinde getiriyor. Yazarlara göre elde, Orta Doğu Avrupa Ovası'ndaki taşınabilir sanat biçimlerinin birbirini izleyen bir tipoloji zincirinin başlangıcı olduğunu gösteren radyokarbon kanıtı yok. Mizyn, Mezhyrich ve Dobranychivka büyük ölçüde eşzamanlı görünüyor.

Leibniz Arkeoloji Merkezi'nden Dmytro Kiosak bunu şöyle özetliyor: "Bulgularımız, eski sanatın basit biçimlerden karmaşık biçimlere doğru düz bir çizgide geliştiğine dair köklü varsayıma meydan okuyor." York Üniversitesi'nden Andy Needham ise coğrafi yöne dikkat çekiyor: "Figürin yapımı 18 bin yıl kadar önce yeniden başladığında, Doğu Avrupa'da Batı'dan daha erken başladı. Sonraki Batı Avrupa biçimlerinde de soyutlanmış kadın figürleri var ama hiçbiri Mizyn'de görülen iç diş desenlerini yeniden üretmiyor." Needham'a göre bu, Doğu Avrupa'daki oymacıların "Batı Avrupa'daki eğilimleri izlemek yerine kendi bağımsız sanatsal yollarını açtığını" gösteriyor. York duyurusunda ayrıca, son buzul en yüksek noktasına denk gelen ve Avrupa çapında insan figürini üretiminde 1.000 ile 3.000 yıl arası bir boşluk yaşandığı belirtiliyor.

Bulgunun sınırları

Çalışmanın kendi kabul ettiği kısıtlar ciddi ve makale bunları saklamıyor.

• 18 figürinin hepsi sayısallaştırılmadı. Parçalar o kadar kırılgan ki bazıları için temas gerektirmeyen fotogrametri bile fazla müdahale sayıldı; 2023'te yalnız altı parça üç boyutlu modelleme için seçilebildi. Diğerleri durumlarının izin verdiği ölçüde fotoğraflanıp gözle incelendi.
• Fildişi yüzeyi çok yansıtıcı; bu, üç boyutlu yeniden kurmayı zorlaştırıyor.
• Özgün parçalar üzerinde deney yapılamıyor, dolayısıyla "bu çiziği hangi alet açtı" sorusu ancak dolaylı kanıtla yanıtlanıyor.
• 1990'da Moskova'da yapılan restorasyon, yüzeyi etil alkolle temizlemiş, parçaları yüzde 1,25'lik akrilik kopolimer eriyikle emdirmiş ve eksik alanları renklendirilmiş alçıyla doldurmuştu. Bundan önce, 1959'da Saint Petersburg'da bir müdahale daha olmuş, en başta da mumlama ve verniklenme yapılmıştı. Bu katmanlar mikroskop altında görülenleri etkileyebilir.
• Rusya-Ukrayna çatışması nedeniyle Kiev'deki müzedeki parçalara elle erişim kısıtlıydı; ekibin sayısal kopyalar üzerinden çalışması bir tercih değil, zorunluluktu.

Parçaların sayısallaştırılması aslında bir koruma projesinin ürünü: Ukraynalı sivil toplum kuruluşu Archaїc'in, Ukrayna Ulusal Tarih Müzesi ve kâr amacı gütmeyen CyArk ile birlikte yürüttüğü "Preserving Ukrainian Legacy" projesi. Araştırma ayrıca Avrupa Birliği'nin Marie Skłodowska-Curie programından destek aldı.

Sırada ne var?

Açık soru, makalenin özetinde dile getirdiği iddianın başka yerlerde de tutup tutmayacağı: eğer bir oymacı malzemenin iç yapısını tasarımına katıyorsa, aynı alışkanlık Avrupa'nın öbür fildişi geleneklerinde de aranabilir. Bunun için Vogelherd'den Brassempouy'a kadar bilinen parçaların benzer çözünürlükte yeniden ölçülmesi gerekir; şimdiye kadar kimse bu soruyla bakmadı.

Radchenko'nun York duyurusundaki ifadesi de bu yöne işaret ediyor: "Gelecekteki sayısal araştırmalarımızın, Avrupa'da sanatsal anlatımın doğuşuna ve gelişimine daha fazla ışık tutacağı, bugün elimizdekinden daha karmaşık ve daha ilgi çekici bir tablo göstereceği konusunda iyimseriz." Naumenko ise işin bir başka boyutuna değiniyor: "Ukrayna'nın kültürel mirasının tehdit altında olduğu bir dönemde, eserlerin yüksek kaliteli sayısal kayıtlarını oluşturmak onları korumada kritik bir adım."

Mizyn parçaları için bu çifte bir yarar: müzede ışıktan uzak duran kırılgan fildişi hiç ellenmeden incelenebiliyor ve incelendiğinde 18 bin yıl önceki bir oymacının, elindeki malzemeyi okuduğu ortaya çıkıyor.

Fotoğraf: Zde, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons