Vampir neden davet edilmeden eve giremez? Kuralın izi Drakula'ya çıkıyor
Davetsiz giremeyen vampir kuralı halk inancından mı geliyor? Polidori, Le Fanu, Stoker ve Transilvanya'nın eşik inançları üzerinden kuralın izini sürdük.
Kont'un şatosuna gece yarısı varan genç avukat Jonathan Harker, kapıyı açan yaşlı adamdan bir el hareketi ve tuhaf bir cümle duyar: "Evime hoş geldiniz! İçeri serbestçe ve kendi isteğinizle girin!" Adam bunu söylerken kıpırdamaz, heykel gibi durur. Harker eşiği geçtiği anda ise birden öne atılır ve konuğun elini buz gibi soğuk bir elle sıkar. Bram Stoker'ın 1897'de yayımlanan Drakula romanının ikinci bölümündeki bu sahne, bugün neredeyse her vampir filminde karşımıza çıkan bir kuralın ilk tohumlarından biri.
Kural basit: vampir bir eve davetsiz giremez. Ama nereden çıktığı sorusu o kadar basit değil. Sık tekrarlanan anlatıya göre kural "kadim halk inancından" geliyor. Elimizdeki metinlere tek tek bakınca tablo daha karışık: halk inancında kapı ve eşik gerçekten de kötü güçlere karşı bir sınır, ancak "davet edilmeden giremez" diye açıkça yazılmış bir kural, doğrulayabildiğimiz kaynaklar arasında ilk kez Stoker'ın romanında beliriyor.
Kuralın ilk açık hâli: Van Helsing'in listesi
Romanın 18. bölümünde Profesör Van Helsing, Drakula'ya karşı birleşen küçük gruba vampirin neler yapıp neler yapamadığını sayar. Kont sis olabilir, yarasaya dönüşebilir, karanlıkta görebilir, aynada yansıması yoktur. Ardından gelen cümle, kuralın bilinen en açık ifadesidir: "İlk seferde, hane halkından biri onu çağırmadıkça hiçbir yere giremez; sonrasında dilediği gibi gelebilir."
Van Helsing bunun nedenini de bilmediğini söyler. Doğaya ait olmayan bu varlığın yine de doğanın bazı yasalarına uymak zorunda olduğunu, "nedenini bilmiyoruz" diyerek ekler. Aynı listede vampirin akan suyu yalnız gelgitin durgun anında geçebildiği, gündüz gücünün kesildiği ve sarımsakla kutsal simgelerden uzak durduğu da yer alır. Yani davet kuralı, Stoker'ın vampirine çizdiği bir dizi sınırdan yalnızca biridir.
Romanda kural nasıl işliyor?
Stoker kuralı yalnızca söyletmekle kalmaz, olay örgüsünde de çalıştırır. Şato sahnesinde davet eden Kont'un kendisidir ve Harker kendi ayağıyla içeri girer. Kuralın tersine işleyen en çarpıcı örnek ise 21. bölümde, akıl hastanesinde yatan Renfield'ın itirafındadır. Renfield, pencerenin önünde kendisine sayısız canlı vaat eden karaltıyı gördüğünü, ne yaptığını bilmeden pencereyi açıp "İçeri gel, Efendim!" dediğini anlatır. Kont o an aralık pencereden süzülerek odaya girer.
Renfield'ın anlatısı, Van Helsing'in "sonrasında dilediği gibi gelir" sözünü de doğrular: Ertesi gece Kont, pencere kapalı olduğu hâlde, kapıyı çalmadan içeri süzülür. Davet bir kez verilmiştir ve geri alınamaz. Aynı binada kalan Mina Harker'a ulaşmasının yolu da böylece açılmış olur.
Stoker'dan önceki vampirlerde kural yok
İngiliz edebiyatının iki öncü vampir öyküsüne bakınca kuralın orada henüz olmadığı görülüyor. John William Polidori'nin 1819'da yayımlanan The Vampyre öyküsündeki Lord Ruthven, Londra sosyetesinde kapı kapı dolaşan bir soyludur. Polidori'nin metnine göre adamın tuhaflıkları onun "her eve davet edilmesine" yol açar. Davet vardır ama bir koşul olarak değil, sosyal hayatın sıradan bir parçası olarak.
Joseph Sheridan Le Fanu'nun 1872 tarihli Carmilla öyküsü kurala daha çok yaklaşır. Carmilla, anlatıcı Laura'nın ailesinin şatosuna, tam kapının önünde devrilen bir arabadan baygın hâlde çıkarılarak girer. Laura'nın babası yardım teklif eder, kızı konuk olarak evde kalır. Öyküde anlatılan ikinci vakada da kurban olan genç kız, babasından yeni arkadaşı Millarca'yı eve davet etmesini ister. İki seferinde de vampir ev halkının rızasıyla içeridedir.
Ancak Le Fanu bunu bir yasak olarak yazmaz. Öykünün sonunda vampir uzmanı Baron Vordenburg, vampirin bazı durumlarda "özel koşullara" bağlı olduğunu söyler; verdiği örnek ise davet değil, ad koşuludur: Mircalla'nın kullandığı her takma ad, Carmilla ve Millarca gibi, gerçek adının harflerinden eksiksiz oluşmalıdır. Baron'a göre vampir sevdiği kurbana uzun süre ve hileyle yaklaşır, bu durumlarda "bir tür yakınlık ve rıza arar gibidir." Rıza fikri orada, ama henüz bir kapı kuralına dönüşmemiş.
Halk inancında kapı: başka bir şey kapıyı çalıyor
Avrupa'nın gerçek vampir paniği 18. yüzyıldadır. Bugünkü Sırbistan'da, Batı Morava kıyısındaki Meduegna köyünde ölen Arnold Paole'nin ardından yaşanan olaylar, Avusturyalı askerî cerrah Johann Flückinger'in 26 Ocak 1732 tarihli raporuyla kayda geçer ve bu rapor eğitimli Avrupalılar arasında elden ele dolaşır. Ancak bu dönemin anlatılarında vampir çoğunlukla mezarından çıkan ve tanıdıklarına musallat olan bir ölüdür; "içeri davet" ayrıntısı bu belgelerde öne çıkmaz.
Kapıyla ilgili en ilginç halk motifi daha eskiye, 1645'e gider. Sakızlı bilgin Leone Allacci, Yunanlıların inançları üzerine yazdığı Latince eserde vrykolakas denen geri dönen ölüyü anlatır. Din sosyoloğu Massimo Introvigne'nin Bitter Winter'da aktardığına göre Allacci'nin kaydettiği inanç şudur: vrykolakas bir evin kapısını çalar ve içeridekilerden birinin adını seslenir. Cevap veren ertesi gün ölür; cevap vermeyen kurtulur, çünkü vrykolakas bir kişiye ikinci kez seslenmez. Burada kapıyı açmak ya da sese karşılık vermek ölümcüldür, yani belirleyici olan yine içeridekinin karşılığıdır. Allacci'nin bu anlatılara kendisinin de tam inanmadığı, bunları duyum olarak aktardığı da not edilmeli.
Stoker'ın masasındaki Transilvanya notları
Stoker'ın romana hazırlık notları bugün Philadelphia'daki Rosenbach Müzesi'nde saklanıyor ve bu notlar, yazarın başvurduğu kaynaklardan birinin İskoç yazar Emily Gerard olduğunu gösteriyor. Gerard, eşinin görev yaptığı Hermannstadt ve Kronstadt'ta (bugünkü Sibiu ve Braşov) yaşadığı yılların gözlemlerini 1885'te The Nineteenth Century dergisinde "Transilvanya Batıl İnançları" başlıklı makalede yayımladı. "Nosferatu" sözcüğü de Stoker'a buradan geçti.
Gerard'ın metni, eşiğin Transilvanya köylüsü için ne kadar önemli olduğunu ayrıntılarıyla anlatır:
- Aziz Yorgi gününde cadıların eve ve ahıra girmesini engellemek için her kapı ve pencerenin önüne kare biçiminde kesilmiş yeşil çim kalıpları konur.
- Gece yarısı kötü ruhu çağırmaya cüret eden kişi, şeytanın onu alıp götürmemesi için eşiğe üç kor yerleştirir.
- Avlu kapısının üstüne asılan at kafatası ya da eşiğin altına gömülen hayvan kemikleri hayaletlerden korur.
- Akşamları tozu eşikten dışarı süpürmek uğursuz sayılır.
Dikkat çekici olan, Gerard'ın aynı makaledeki vampir bölümünde davetten hiç söz etmemesidir. Orada nosferatunun kazık, mezara sıkılan kurşun ya da ağza doldurulan sarımsakla etkisiz kılındığı anlatılır, kapı ya da izin geçmez. Stoker'ın yaptığı şeyin, köylünün eşiği koruyan genel inancını alıp vampire özgü, yazılı bir kurala çevirmek olduğu düşünülebilir. Ancak romanın notlarında bu kuralın doğrudan hangi kaynaktan alındığına dair bir kayda ulaşamadık; kesin köken bilinmiyor.
Eşik neden bu kadar güçlü bir sınır?
Kapı ve eşiğin kötülüğü dışarıda tutan bir çizgi olarak görülmesi Transilvanya'ya özgü değil. Balıkesir Üniversitesi'nde 2022'de tamamlanan "Türk Kültüründe Kapı ve Eşik" başlıklı doktora tezinde Fatmagül Küçük Tursun, kapı ve eşiği "doğa ile medeniyeti, kutsal ile kutsal dışını, içeri ile dışarıyı, aileden olan ile yabancıyı ayıran bir sınır çizgisi" ve ritüellerle işaretlenen bir kült mekânı olarak tanımlar. Tez bu inancı Türk mitolojisinden destanlara ve halk uygulamalarına kadar izler.
Bu açıdan bakınca davet kuralının neden bu kadar tuttuğu anlaşılır hâle geliyor. Ev, içindekilerin kendi kurallarını koyduğu bir alan. Yabancı dışarıda kaldıkça tehlike de dışarıdadır; içeri girmesinin tek yolu, evin sahibinin kendi ağzıyla kapıyı açmasıdır. Stoker'ın vampiri bu yüzden kapıyı kırmaz, kandırır: yalvarır, vaat eder, büyüler. Tehlikeyi içeri buyur eden, sonunda insanın kendisi olur.
Açık kalan soru
Stoker'dan sonra kural sinemada ve romanlarda kalıcılaştı, her yazar kendine göre değiştirdi: Kimi vampir ilk davetten sonra sonsuza kadar girebilir, kimi davet geri alınınca dışarı fırlatılır, kimi için yalnızca konutlar yasak, dükkânlar serbest. Asıl merak edilen ise hâlâ yanıtsız: Stoker bu kuralı unutulmuş bir köy anlatısından mı duydu, yoksa eşik inançlarını, Le Fanu'nun "rıza" fikrini ve misafirlik geleneğini birleştirip kendisi mi kurdu? Elimizdeki metinler ikinci ihtimale daha yakın duruyor, ancak Stoker'ın yüz sayfayı aşkın hazırlık notlarında bu sorunun izini süren araştırmacıların söyleyeceği son söz henüz yok.
Fotoğraf: AnonymousUnknown author, Public domain, Wikimedia Commons
