Cizre, Şırnak iline bağlı bir ilçedir ve Dicle Nehri’nin sağ kıyısında konumlanmıştır. Kökeni çok eski zamanlara, hatta rivayetlere göre Nuh tufanından önceye uzanan bu yer, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Mardin’e bağlı bir ilçe merkezi iken 16 Mayıs 1990’da Şırnak’a bağlanmıştır. İlçenin yüzölçümü 444 km², deniz seviyesinden ortalama yüksekliği ise 380 metredir.
Şehrin en eski adı “Kardu Gazarta” olup, “Kardu” kelimesi Kürtçenin bilinen ilk yazılı formudur. Persler “Gazarta” ve “Bazibda”, Abbâsiler ise şehrin yöneticisi Ömer’den dolayı “Cezire‑i İbn‑i Ömer” ve sonradan “Cizîra Botan” adlarını kullanmışlardır. Arapça’da “Cezire” kelimesi ada anlamına gelir; Dicle’nin burada kıvrılarak bir su adası gibi bir alan yaratması nedeniyle bu isim verilmiştir. 16. yüzyıldan itibaren ise günümüzdeki adı Cizre yaygınlaşmıştır.
Arkeolojik bulgular, Cizre’nin Neolitik Dönem’in başlarından itibaren yerleşim gördüğünü göstermektedir. Şehir, Urartu ve Asur krallıkları arasında bir tampon devlet olan A Kumme (Kumaha, Kummuh) krallığının merkezi konumundaydı. MÖ 2000’den itibaren Babil, Arap, Asur, Med, Selevkos, Part, Pers ve Sasani gibi birçok medeniyetin egemenliğine girmiş, Partlar döneminde Hristiyanlık yayılmıştır.
Sasani hâkimiyeti altında bir köy üzerine inşa edilen şato ve kale, I. Erdeşîr tarafından onarılmış, 297 yılında ise Romalıların kontrolüne geçmiştir.
7. yüzyılda Sasaniler ve Romalılar arasındaki mücadeleye İslam orduları da katılmış, Halife Ömer zamanında İyâz bin Ganm komutasındaki Müslümanlar şehri fethetmiştir. Bu dönemde eski surların içinde “Cezire” (ada) adıyla bilinen yerde yeni bir şehir kurulmuş, kiliseden dönüştürülmüş Ulu Cami ibadete açılmıştır.
Emevî ve Abbâsi dönemlerinde imar faaliyetleri artmış, nüfusun büyük kısmı Haricî mezhebine mensup olmuş; ancak iç karışıklıklar ve savaşlar şehri zorlamıştır. 10‑12. yüzyıllarda Hemdani, Büveyyhi, Mervani gibi dinî liderlerin yönetiminde kalan Cizre, Oğuz akınları ve Büyük Selçuklu hâkimiyeti gibi dönemleri de yaşamıştır.
