Atlantik'i boydan boya geçen sargassum kuşağını ne besliyor? Dört çalışma, dört ayrı iz
2011'den beri Batı Afrika'dan Meksika Körfezi'ne uzanan dev sargassum kuşağının besin kaynağı tartışılıyor. Mercan kayıtları, gemi deneyleri ve yeni bir model, yosunun artık kendini gübrelediğini düşündürüyor.
Karayip'te bir sahil sabahı: kumun üstünde diz boyu, kahverengi, çürük yumurta kokan bir örtü. Bu örtünün kaynağı binlerce kilometre ötede, okyanusun ortasında yüzen bir yosun tarlası. Adı sargassum. 2011'den bu yana tropikal Atlantik'te, Batı Afrika kıyılarından Meksika Körfezi'ne uzanan bir kuşak hâlinde her yıl yeniden beliriyor. Bilim insanları bu kuşağa Büyük Atlantik Sargassum Kuşağı diyor.
Kuşağın varlığı artık tartışma konusu değil; uydular onu her ay ölçüyor. Asıl soru başka: Besin bakımından fakir bilinen açık okyanusta bu kadar yosunu ne besliyor? Son bir yılda yayımlanan dört ayrı çalışma bu soruya dört farklı yerden yaklaştı ve ortaya tek bir cevap değil, el değiştiren bir besin hikâyesi çıktı.
Bunun önemi şurada: Kıyıya yığılan yosunu temizlemek pahalı, kokusu turizmi ve balıkçılığı zorluyor. Yosunun ne zaman, ne kadar geleceğini önceden bilmek ise ancak onu neyin büyüttüğünü anlamakla mümkün.
Kendi kendine yüzen bir yosun
Sargassum, kayaya tutunarak yaşayan akrabalarının aksine ömrünü açık suda geçiren bir kahverengi alg. Kuşaktaki yosunun büyük kısmını iki tür oluşturuyor: Sargassum natans ve Sargassum fluitans. Yapraklarının arasındaki küçük, gaz dolu keseciklerle su yüzeyinde kalıyorlar. Florida Atlantic Üniversitesi'nin (FAU) Harbor Branch Oşinografi Enstitüsü'nün duyurusuna göre bu iki tür, uygun koşullarda yalnız 11 günde kütlesini ikiye katlayabiliyor.
Bu yosunun asıl yurdu Kuzey Atlantik'teki Sargasso Denizi. Kuşağın nasıl doğduğu konusunda çalışmalar büyük ölçüde hemfikir: 2009-2010 kışında Kuzey Atlantik Salınımı denen basınç dengesi uzun süre güçlü biçimde negatif seyretti, alışılmadık rüzgârlar Sargasso Denizi'nden yosun taşıyarak onu tropik kuşağa indirdi. Tohum böyle ekildi. Ama bir tohumun her yıl daha büyük bir tarlaya dönüşmesi için gübre gerekir.
Birinci iz: yosunun dokusundaki azot
Brian Lapointe liderliğindeki FAU ekibi, Harmful Algae dergisinde yayımlanan derlemesinde kırk yılı aşan ölçümleri bir araya getirdi. Ekibin bulgusuna göre 1980'lerden 2020'lere sargassum dokusundaki azot oranı yüzde 50'yi aşkın arttı, fosfor ise hafifçe azaldı; bu da azot-fosfor oranını belirgin biçimde büyüttü. Ekip bunu karadan gelen girdilerin, yani tarım gübresi akışının, atık suyun ve havadan çöken azotun izi olarak yorumluyor. Aynı duyuruya göre kuşaktaki yosun Mayıs 2025'te 37,5 milyon tonla rekor kırdı; Sargasso Denizi'nin öteden beri taşıdığı yaklaşık 7,3 milyon ton bu rakama dahil değil.
ZME Science'ın aktardığına göre Lapointe, bu değişimin yosunun okyanusun doğal besin kaynaklarından karadan gelen girdilere doğru kaydığını gösterdiğini söylüyor. Amazon Nehri'nin taşıdığı besinler ve nehrin taşkın-kuraklık döngüleri de yosun miktarındaki dalgalanmalarla ilişkilendiriliyor; ancak bu ilişki doğrudan bir neden-sonuç kanıtı değil.
İkinci iz: mercan iskeletindeki kayıt
Almanya'daki Max Planck Kimya Enstitüsü'nden Jonathan Jung ve Alfredo Martínez-García'nın ekibi soruya bambaşka bir arşivden baktı: Karayip'in çeşitli noktalarından alınmış mercan karotlarından. Mercanlar büyürken deniz suyunun kimyasını iskeletlerine işler; yıllık büyüme katmanları, ağaç halkaları gibi okunabilir. Ekip bu katmanlardaki azot izotoplarını inceleyerek son 120 yılın azot bağlama geçmişini çıkardı. Azot bağlama, bazı mikropların havadaki azotu canlıların kullanabileceği biçime çevirmesi demek.
5 Kasım 2025'te Nature Geoscience'ta yayımlanan çalışmada, azot bağlamanın 2015 ve 2018'de belirgin iki tepe yaptığı görüldü; bunlar sargassumun da rekor kırdığı yıllar. Ekibin açıklamasına göre işleyiş şöyle: Ekvator çevresindeki güçlü rüzgârlar derindeki fosforca zengin suyu yüzeye çekiyor, fosforla beslenen siyanobakteriler (mavi-yeşil algler) azot bağlıyor ve bu azot yosuna ulaşıyor. Martínez-García, enstitünün duyurusunda sargassumun tropikal Atlantik'teki geleceğinin, dünya genelindeki ısınmanın ekvator Atlantik'ine fazla fosfor taşıyan süreçleri nasıl etkileyeceğine bağlı olacağını söylüyor. Araştırmacılar başka etkenlerin de rol oynayıp oynamadığının ve ne ölçüde oynadığının henüz açık olmadığını ayrıca belirtiyor.
Üçüncü iz: gemideki deney
2026'da Marine Environmental Research dergisinde yayımlanan bir çalışma ise tahmini bir kenara bırakıp denemeyi seçti. 2024'teki bir araştırma seferinde, kuzey tropikal Atlantik'te toplanan sargassum gemide farklı sulara konuldu: Amazon nehir dumanı denen tatlı su yayılımından alınmış su, Sahra tozu eklenmiş su, karışık tabakanın altından çekilmiş derin su ve kıyaslama için sıradan yüzey suyu. En güçlü büyüme derin suda görüldü. Amazon suyu ve Sahra tozu denenen koşullarda sınırlı büyüme sağladı, yosunda fosfor eksikliği belirtileri ortaya çıktı. Yine de bu bir gemi deneyi; okyanusun kendisinde her kaynağın payını ölçmüyor.
Dördüncü iz: yosun kendini gübreliyor
Hikâyenin belki de en şaşırtıcı halkası Nisan 2026'da Nature Communications'ta yayımlandı. Georgia Teknoloji Enstitüsü'nden Xing Zhou, Lyuba Novi ve Annalisa Bracco'nun da aralarında bulunduğu ekip, 2011-2022 uydu verisiyle bir model kurdu, sonra modeli hiç görmediği 2023 ve 2024 yıllarını tahmin ettirerek sınadı. Model bu iki yılı da yüksek isabetle yakaladı.
Modele göre kuşağın ilk on yılında asıl itici güç, kışın sertleşen rüzgârlarla derinleşen karışık tabakaydı. Okyanusun yüzeydeki bu karışan katmanı derinleştikçe alttaki besinli suyu yukarı taşıyor. Ekibin hesabına göre bu yoldan gelen azot, yosunun ihtiyacının yaklaşık yarısını karşıladı. Geri kalanını ise yosunun kendi dünyası sağlıyor: Yosun öbeklerinin arasında yaşayan küçük balıklar, karidesler ve öteki canlıların atıkları ile yaşlanıp çürüyen eski yosun, besinleri yüzeyde yeniden dolaşıma sokuyor. Araştırmacılar bu topluluğa "sargassum küresi" adını veriyor ve katkısının son beş yılda baskın hâle geldiğini yazıyor.
Ekip bu fikri yalnız modele dayandırmadı. Mayıs 2024'te ABD Virjin Adaları'ndaki St. Thomas açıklarında toplanan yosun ve üzerinde yaşayan hareketli canlıların azot izotopları ölçüldü; sonuçlar, yosundaki azotun önemli bir kısmının bu canlıların atıklarından gelebileceğiyle uyumlu çıktı.
Çalışmanın önemli bir tespiti daha var: 2023 ve 2024'te tropikal Atlantik'in üst katmanları daha durgun hâle geldi, yani aşağıdan besin taşınması zorlaştı; buna rağmen yosun azalmadı. Ekip ayrıca ekvator kaynaklı yukarı yönlü akışın 2022'den beri zayıfladığını, sargassumun ise artmayı sürdürdüğünü not ediyor. Bu, fosfor açıklamasının tek başına yetmediğini düşündüren bir ayrıntı.
Kuzeyde ters bir eğilim
Tablonun bir de öteki yüzü var. Güney Florida Üniversitesi'nden Chuanmin Hu liderliğinde, 4 Aralık 2025'te Nature Geoscience'ta yayımlanan çalışma, yosunun asıl yurdu Sargasso Denizi'nin kuzeyinde 2015'ten bu yana belirgin bir düşüş saptadı. Çalışmada Sea Education Association gemilerinin yaklaşık 50 yıldır sürdürdüğü saha gözlemlerinden de yararlanıldı. Hu, üniversitenin duyurusunda tropikal Atlantik'te son on yılda sargassumun belirgin biçimde arttığını, ama aynı dönemde Sargasso Denizi'nde eskisinden çok daha az sargassum bulunduğunu söylüyor. Araştırmacılar Meksika Körfezi'ndeki deniz sıcak dalgalarının oradaki yosunu zayıflatmış olabileceğini düşünüyor.
Tek suçlu yok, değişen bir denge var
Bu çalışmalar birbirini tam olarak çürütmüyor; farklı ölçeklere ve farklı dönemlere bakıyorlar. Karadan gelen azot, ekvatordan yukarı çıkan fosfor, rüzgârla karışan derin su ve yosunun kendi canlı topluluğu, büyük olasılıkla hepsi bir arada rol oynuyor; tartışma payların ne olduğu ve zamanla nasıl değiştiği üzerine. Mercan çalışması dolaylı bir kimyasal kayda, geri dönüşüm bulgusu bir modele ve tek noktadan alınmış örneklere dayanıyor. Amazon'un katkısı ise tüm Atlantik ölçeğinde hâlâ kanıtlanmış değil.
Pratikteki sonucu Georgia Teknoloji ekibi açıkça yazıyor: Önceki yılın yosun miktarı ve üç ay önceki karışık tabaka derinliği bilinirse, önümüzdeki aylarda ne kadar yosun birikeceği tahmin edilebiliyor. Bu da kıyıya ulaşmadan açık denizde toplama planı yapmaya imkân veriyor. Ama aynı ekibe göre yosun kendi kendini gübreler hâle geldiyse, kuşak yakın gelecekte küçülmeyecek. Açık soru şu: Bir kez kendi besin döngüsünü kuran bu yüzen orman, başlangıçtaki rüzgâr ve besin koşulları değişse bile var olmayı sürdürecek mi?
Fotoğraf: NASA Earth Observatory/Lauren Dauphin, Public domain, Wikimedia Commons
