İnsan ataları dev maymun Gigantopithecus ile karşılaştı mı, ne oldu?

Soru yalnızca merak konusu değil. Bugün orangutanların yaşam alanı insan eliyle daralırken, geçmişte bir dev maymunun ortadan kalkışında insanın payı olup olmadığı, insanın doğayla ilişkisinin ne kadar eskiye dayandığını da gösteriyor. Live Science'ın bu soruyu yönelttiği bilim insanları farklı tablolar çiziyor; ortak noktaları ise ellerinde doğrudan bir kanıt olmaması.

Fosillerden bilinenler: dev bir orangutan akrabası

Gigantopithecus hakkında bilinenlerin neredeyse tamamı dişlerden ve alt çene kemiklerinden geliyor; kafatası ya da iskelet kemiği bulunmadı. Bu yüzden hayvanın boyu ve görünüşü büyük ölçüde tahmine dayanıyor. Frankfurt'taki Senckenberg Araştırma Enstitüsü'nün ekibi boyu 1,8 ile 3 metre, ağırlığı 200 ile 500 kilo arasında veriyor. Aradaki geniş aralık, elde ne kadar az parça olduğunun göstergesi.

Akrabalık sorusu ise 2019'da netleşti. Kopenhag Üniversitesi'nden Frido Welker'in öncülüğündeki ekip, Çin'deki Chuifeng Mağarası'nda bulunan yaklaşık 1,9 milyon yıllık bir azı dişinin minesinden protein dizileri çıkardı. DNA bu yaşta, hele sıcak iklimde, genellikle korunmuyor; ama diş minesindeki proteinler çok daha dayanıklı. Nature dergisinde yayımlanan sonuçlara göre Gigantopithecus, orangutanların kardeş soyu. İki soyun ortak atası yaklaşık 10-12 milyon yıl önce yaşamış.

"Sonuçta Gigantopithecus dev bir orangutandı"

Almanya'daki Mainz Johannes Gutenberg Üniversitesi'nden paleobiyolog Friedemann Schrenk, olası bir karşılaşmada dev maymunun insandan kaçmaya çalışacağını düşünüyor. Schrenk'in Live Science'a e-postayla yaptığı açıklamaya göre insanlar, alet ve av gereçleri kullanan, yeryüzünde görülmüş en hırçın primatlardı ve muhtemelen Gigantopithecus'un yaşam alanlarına giriyorlardı. Homo erectus el baltaları kullanıyordu; sapa takılmış mızrak kullanmış olması da olası.

Schrenk bu tabloyu bugünkü insan-orangutan ilişkisine benzetiyor: İnsan, orangutanların ormanlarına girdikçe bu maymunların sayısı azalıyor. "Sonuçta Gigantopithecus dev bir orangutandı" diyen Schrenk'e göre, doğrudan bir karşılaşmada düşmanca bir durum doğduysa ilk hamleyi büyük ihtimalle insanlar yapmıştır.

Avustralya'daki Southern Cross Üniversitesi'nden Renaud Joannes-Boyau da benzer bir eğilime işaret ediyor ama önce bir uyarı yapıyor: Elde Gigantopithecus ile insan ataları arasındaki bir etkileşimi belgeleyen doğrudan kanıt olmadığı için kesin bir şey söylemek çok zor. Yine de insan soyunun evrim boyunca hep besin zincirinin tepesindeki avcı gibi davrandığını hatırlatıyor. Joannes-Boyau'ya göre insanlar ve ataları, çevrelerini paylaştıkları büyük hayvanları keşfetme, onlardan yararlanma ve zaman zaman yok etme eğilimi gösterdi; bu yüzden karşılaşmaların koşullara göre kayıtsızlık, merak ve şiddetin bir karışımı olduğunu düşünmek akla yatkın.

Belki hiç karşılaşmadılar

Bir başka ihtimal, iki türün aynı bölgede yaşayıp farklı ortamları tercih etmesi. Tübingen Üniversitesi'nden biyojeolog Hervé Bocherens, dişlerdeki karbon izotoplarına bakıyor. Bitkiler fotosentez yollarına göre farklı oranlarda ağır ve hafif karbon taşır; bu oran, onları yiyen hayvanın diş minesine de geçer. Böylece bir hayvanın kapalı ormanda mı, açık otlakta mı beslendiği dişinden okunabilir.

Bocherens'in Live Science'a aktardığına göre iki türün bazı dişlerinde ölçülen oranlar farklı yaşam alanlarına işaret ediyor: Gigantopithecus için kapalı ormanlar, Homo erectus için açık savan. Bocherens, Schrenk ve arkadaşlarının Quaternary International dergisinde yayımlanan çalışmasına göre dev maymun, Tayland'da orman ile savanın iç içe geçtiği bir arazide bile yalnız ormanlık kesimde beslenmişti. Hayvanın tamamen otçul olduğu, ancak bambuya özelleşmediği de bu çalışmanın bulguları arasında.

Bocherens bulgunun sınırını da açıkça söylüyor: Veri az olduğu için bazı insan atalarının daha ormanlık ortamlarda da bulunmuş olabileceği dışlanamıyor.

Yok oluşta insanın parmağı var mı?

Dev maymunun sonunu en ayrıntılı inceleyen çalışma Ocak 2024'te Nature dergisinde çıktı. Çin Bilimler Akademisi'nden Yingqi Zhang ve Joannes-Boyau'nun da aralarında bulunduğu ekip, Güney Çin'deki 22 mağarada çalıştı ve altı farklı tarihlendirme yöntemiyle 157 yaş verisi elde etti. Sonuca göre 2,3 milyon yıl öncesinden itibaren orman ve otlaklardan oluşan karma bir ortam, Gigantopithecus için ideal koşullar sunuyordu. Yok oluş penceresi olan 295 bin ile 215 bin yıl önce arasında ve hemen öncesinde ise mevsim farkları belirginleşti, bitki örtüsü değişti ve açık orman alanları genişledi.

Ekibe göre yakın akrabası Pongo weidenreichi, yani eski bir orangutan türü, beslenmesini ve davranışını bu değişime uydurabildi. Gigantopithecus ise uyum sağlayamadı; fosillerinde süreğen stres ve azalan nüfus belirtileri görüldü.

Çalışmanın ilk yazarı Zhang, Live Science'a e-postayla yaptığı açıklamada insan atalarının bu yok oluşa katkıda bulunduğuna dair hiçbir kanıt bulmadıklarını söyledi. Asıl neden, dev maymunun yaşadığı ve beslendiği ormanların daralmasıydı. Zhang'a göre insan ataları ile Gigantopithecus hiç karşılaşmamış bile olabilir.

Karşılaştılarsa: korku mu, hayranlık mı?

Dev maymunun akrabalığını çözen ekibin başındaki Frido Welker, iki türün nasıl etkileştiğinin, hatta etkileşip etkileşmediğinin belli olmadığını söylüyor. Welker'e göre büyük ihtimalle birbirlerinden kaçındılar; ama yolları bir gün kesiştiyse, karşılaşma anında hayranlık duymuş olabilirler.

Açık soru, yanıtın nereden geleceği. Aynı mağara katmanında hem insan atasına hem dev maymuna ait, iyi tarihlendirilmiş kalıntılar ya da bir Gigantopithecus kemiğinde taş alet izi bulunmadıkça, bu karşılaşma bilimden çok hayal gücünün konusu olarak kalacak. Elimizdeki kanıtlar şimdilik şunu gösteriyor: Yeryüzünün en büyük maymununu tarihe gömen şey, büyük olasılıkla bir avcı değil, değişen ormanlardı.

Fotoğraf: Michal Maňas, CC BY 4.0, Wikimedia Commons