Kahkaha duyan orangutanlar aynı ödülü daha değerli buluyor

Sonucun önemi şurada: gülme sesinin yalnızca "keyfim yerinde" mesajı taşımadığı, dinleyenin ruh hâlini değiştirerek neyi ne kadar değerli bulacağını ve neyi nasıl hatırlayacağını da etkileyebildiği ilk kez büyük bir insansı maymunda deneyle gösterilmiş oluyor.

Fareler için kurulan bir test, maymunlara uyarlandı

Araştırmacıların kullandığı yöntemin adı "duygusal yanlılık testi". Psikolojide duygusal yanlılık, içinde bulunulan ruh hâlinin öğrenmeyi ve karar vermeyi kaydırması demek: keyifli bir anda öğrendiğimiz şeyi sonradan olduğundan daha olumlu hatırlamamız gibi. Test aslında kemirgenler için geliştirildi; depresyon ve antidepresan ilaçların etkisini incelemek için farelerle kullanılıyor. Hayvana "nasıl hissediyorsun" diye soramadığınız için, ruh hâlini davranışın bıraktığı izden okumaya çalışıyorsunuz.

Düzenek basit. Orangutanlara, farklı malzemelerle doldurulmuş kaplarda gizlenmiş badem ve kaju gibi ödülleri bulmak öğretildi. Böylece her malzeme hayvanın aklında bir ödülle eşleşti. Sonra iki malzeme karşı karşıya kondu ve hayvanın hangisini tercih edeceğine bakıldı.

Önce testin işe yaradığını sınadılar

Ekip işe, yöntemin orangutanlarda çalışıp çalışmadığını görerek başladı. İlk aşamada malzemelerden biri daha büyük ödülle, öbürü daha küçük ödülle eşleştirildi. Orangutanlar genel olarak daha bol ödül veren malzemeye yöneldi; altı hayvandan dördü hangi malzemenin daha büyük ödül getirdiğini hatırlayabildiğini gösterdi. Yani test, hayvanların ödüle biçtiği değeri ölçebiliyordu.

Asıl deney: aynı ödül, farklı ses

İkinci aşamada ödüller eşitlendi, değişen yalnızca sesti. Dört gün boyunca orangutanlar iki ayrı malzemeyle tanıştı. Birini aramaya başlamadan önce beş dakika boyunca tanımadıkları genç orangutanların oynarken ve gülerken kaydedilmiş seslerini dinlediler. Öbürünün öncesinde ise rüzgâr uğultusuna benzeyen sıradan sesler çalındı.

Beşinci gün iki malzeme yan yana kondu ve her hayvana 30 kez tercih yapma fırsatı verildi. Sonuç:

• Altı orangutanın altısı da kahkahayla eşleşen malzemeye daha sık yöneldi.
• Bunlardan dördünde bu eğilim, tek başına ele alındığında da istatistik olarak anlamlı çıktı.
• Toplamda tercihlerin yaklaşık yüzde 67'si gülme sesiyle eşleşen malzemeye gitti.

Araştırmacıların yorumu, kahkahanın orangutanları daha olumlu bir ruh hâline soktuğu ve o sırada öğrenilen ödülün hafızaya daha değerli olarak kaydedildiği yönünde. Cartmill, Indiana Üniversitesi'nin duyurusunda bunu şöyle özetliyor: "Daha iyi bir ruh hâlindeyken oluşturduğunuz anılar daha olumlu hatırlanır."

En az sosyal olan maymunda bile

Sonucu ilginç kılan, deneğin kim olduğu. Borneo ve Sumatra ormanlarında yaşayan orangutanlar, büyük insansı maymunlar arasında en yalnız yaşayanlar: erişkinler zamanlarının çoğunu ağaçlarda tek başına geçirir, şempanze ya da bonobo gibi kalabalık topluluklar kurmaz. Laméris de bu yüzden şaşırdıklarını söylüyor: "Bu etkileri orangutanlarda bulmak şaşırtıcı, çünkü onlar büyük maymunların en az sosyal olanı. Demek ki görece yalnız yaşayan hayvanlar arasında bile kahkaha önemli."

Cartmill ise çalışmanın asıl katkısını ölçüm tarafında görüyor: "Bu çalışmada gösterdiğimiz şey, kahkahanın değerini ölçebildiğimiz ve ruh hâline ne kadar değer verildiğini ölçebildiğimiz."

Bonobolardan sonra ikinci halka

Aynı laboratuvar bu soruya ilk kez bakmıyor. Cartmill ile Sasha Winkler'ın yürüttüğü ve 2025'te Scientific Reports dergisinde yayımlanan bir çalışmada, ABD'nin Iowa eyaletindeki Ape Initiative'de yaşayan bonobolar (klavyedeki sembollerle iletişim kurmasıyla tanınan Kanzi de aralarındaydı) siyah kutulara yaklaşmanın yiyecek, beyaz kutulara yaklaşmanın boşluk demek olduğunu öğrenmişti. Ardından hiç görmedikleri gri kutularla karşılaştılar. Bonobo kahkahası dinledikten sonra gri kutulara yaklaşma ihtimalleri belirgin biçimde arttı; Winkler bunu "pembe gözlük etkisi" diye tarif etmişti.

İki çalışma birbirini tamamlıyor. Bonobo deneyi, kahkahanın belirsiz bir durumu daha iyimser yorumlamaya yol açtığını gösteriyordu. Orangutan deneyi ise başka bir şeye bakıyor: kahkaha eşliğinde öğrenilen bir şeyin sonradan nasıl değerlendirildiğine. Fareler üzerinde yapılan önceki çalışmalar da oyun sırasında çıkan, gülmeye benzetilen seslerin daha olumlu beklentilerle bağlantılı olduğuna işaret etmişti.

Tüm büyük insansı maymunlar, yani bonobolar, şempanzeler, goriller ve orangutanlar, oyun sırasında insan gülmesine benzeyen sesler çıkarır. Araştırmacılar bu seslerin insan kahkahasıyla evrim tarihinde ortak bir kökene sahip olduğunu düşünüyor. Yeni bulgu, kahkahanın dinleyen üzerindeki etkisinin de bu ortak mirasın parçası olabileceğini düşündürüyor.

Sınırlar: altı hayvan ve ölçülmeyen duygu

Bulguyu doğru yere koymak gerek. Deneyde yalnızca altı orangutan vardı; yaşları 8 ile 51 arasında değişiyordu ve hepsi hayvanat bahçesinde (Belçika'nın Mechelen kentindeki ZOO Planckendael ile Indianapolis Hayvanat Bahçesi'nde) yaşıyordu. Ormandaki orangutanların aynı tepkiyi verip vermeyeceği bilinmiyor.

Daha önemlisi, araştırmacılar hayvanların duygularını doğrudan ölçmedi. "Kahkaha onları neşelendirdi" sonucu, davranıştaki kaymadan çıkarılan bir yorum. Tercihteki fark, olumlu bir ruh hâliyle uyumlu; ama orangutanların gerçekten sevinç duyduğunu kesin olarak kanıtlamıyor. Kayıttaki seslerin "gülme" olduğu kadar "oyun" sesi olduğunu da unutmamak gerek; hayvanlar belki kahkahayı değil, yakınlarda oyun oynandığı bilgisini değerli buldu.

Sırada ne var?

Cartmill'e göre bulgu, duygunun akıl yürütmeden ayrı bir şey olmadığını, ikisinin birbirini etkilediğini gösteriyor. Araştırmacılar bunun insan tarafında da bir karşılığı olabileceğini düşünüyor: neşeli bir ortamda öğrenilen bilginin daha değerli bulunması, örneğin öğrencilerin hangi derse ısınacağını etkileyebilir. Şimdilik bu bir öngörü. Açık soru şu: bir hayvanın kahkahası, başka bir türün ruh hâlini de değiştirebilir mi, yoksa bu etki yalnızca kendi türünün sesine mi özgü?

Fotoğraf: Chris Phutully from Australia, CC BY 2.0, Wikimedia Commons