Frank Lloyd Wright'ın inşa edilmiş tek planetaryumu yirmi yıl sonra yeniden yıldız gösteriyor
Florida Southern College'daki Miller Planetaryumu, projektörü 2004'te sustuktan sonra ilk kez halka açıldı. Wright'ın daire biçimli oturma düzeni geri geldi, kubbeye dijital gökyüzü kuruldu.
Florida'nın Lakeland kentinde, eski bir portakal bahçesinin üzerine kurulmuş kampüste beyaz bir kubbe, alçak beton binaların arasından yükseliyor. Altında, iki halka hâlinde dizilmiş kırmızı döşemeli kavisli sıralar var. İzleyiciler bu sıralara yirmi yılı aşkın süredir oturamıyordu. 26 Eylül 2026'dan beri yeniden oturuyorlar: Frank Lloyd Wright'ın tasarımından inşa edilmiş dünyadaki tek planetaryum, Florida Southern College'ın Miller Planetaryumu, tekrar yıldız gösteriyor.
Wright, New York'taki Guggenheim Müzesi'nden Pennsylvania'daki Şelale Evi'ne kadar yirminci yüzyıl mimarlığının en tanınan adlarından biri. Ama gökyüzünü bir kubbenin içine taşıyan bir yapıyı yalnızca bir kez gerçekleştirebildi. Kolejin rektörü Jeremy Martin, Fox 13'e verdiği demeçte bunu şöyle özetledi: "Bu, onun inşa etmeyi başardığı tek planetaryum." Yapının kapalı kaldığı yıllar, bir mimarlık mirasının yalnızca korunmakla değil, kullanılmakla da yaşadığını hatırlatan bir örnek oldu.
Bir telgrafla başlayan kampüs
Hikâye 1938'e uzanıyor. Kolejin anlattığına göre dönemin rektörü Ludd M. Spivey, 1 Nisan 1938'de Wright'a bir telgraf çekti. Wright 20 Nisan'da Spivey'i Wisconsin'deki evi ve atölyesi Taliesin'e davet etti; 8 Mayıs 1938'de de kampüse ilk kez ayak bastı. Araziyi gezen mimarın gözünde binalar "topraktan çıkıp ışığa doğru" yükselecekti; kampüsün bugün de kullanılan adı buradan geliyor: "Güneşin Çocuğu" (Child of the Sun).
Kolejin verilerine göre Wright bu kampüs için inşa edilebilir 18 plan çizdi, bunlardan 12'si hayata geçti. Wright'ın 1939 tarihli Usonian ev tasarımından yola çıkılarak 2013'te yapılan Öğretim Üyesi Evi ile sayı 13'e ulaştı. Yirmi yılı aşan bu çalışma, Wright'ın kariyerindeki en uzun soluklu proje sayılıyor. Florida Southern, Wright'ın tasarladığı tek üniversite kampüsü; ABD Ulusal Park Servisi de burayı 2012'de Ulusal Tarihî Simge Yapı olarak tescil etti ve "tek bir alandaki en büyük Frank Lloyd Wright koleksiyonu" diye tanımladı.
Kampüsün en büyük binasının ucundaki kubbe
Planetaryum ayrı bir bina değil; kampüsteki Wright yapılarının en büyüğü olan Polk County Science Building'in bir ucunda duruyor. Bilim binası 1954-1958 arasında yapıldı ve kolejin kayıtlarına göre kubbenin altındaki ilk gösteri 7 Nisan 1960'ta sunuldu.
Yapının dikkat çeken yanlarından biri, oturma düzeni. Çoğu planetaryumda koltuklar tek bir yöne, sahnenin ya da ufkun belli bir noktasına bakar. Wright ise sıraları tam bir daire hâlinde, iç içe iki halka olarak dizdi. Kolejin Frank Lloyd Wright Ziyaretçi Merkezi'nde tur ve eğitim sorumlusu Jack Coffey, Bay News 9'a "Pek çok planetaryumda bizdeki gibi bir oturma düzeni yok; burada gerçekten daire biçiminde bir düzen var, tepede de kubbe" diye anlattı. Salon 66 kişilik.
Duvarlarda Wright'ın "tekstil blok" adını verdiği sistem kullanılmış: üzerine geometrik desen dökülmüş beton bloklar, bir kumaşın dokusu gibi yan yana gelerek duvarı örüyor. Zemin ise Wright'ın imzası sayılan, "Cherokee kırmızısı" diye bilinen tonla boyalı.
Neden kapandı?
Kolejin açıklamasına göre planetaryumun düzenli hayatı 2004'te projeksiyon sistemi bozulunca sona erdi. Fox 13 ve LkldNow'un haberlerine göre eski sistem, ses için sekiz kanallı kartuş teknolojisine dayanıyordu ve bu teknoloji çoktan tarihe karışmıştı. Bay News 9 ise binanın su ve sıcaklık hasarı gördüğünü aktarıyor.
Rektör Martin, LkldNow'a yaptığı açıklamada Wright yapılarının ortak derdine de değindi: "Wright'ın mimari dehası tartışılmaz. İnşaat mühendisliği ise zaman zaman sorun çıkarabiliyor, özellikle su sızıntısı gibi konularda; bu her Frank Lloyd Wright yapısında yaşanır."
Üç aşamalı onarım
Onarım tek seferde yapılmadı. Kolejin anlattığına göre dış cephe çalışmaları Florida eyaleti ve özel bağışlarla, iç mekân ise ABD'nin federal "Save America's Treasures" (Amerika'nın Hazinelerini Koru) programı ve bağışçılarla finanse edildi. Son aşamada, yine eyalet desteğiyle, yeni projeksiyon ve ses sistemleri kuruldu. Bay News 9'un aktardığına göre işin toplam maliyeti 1,7 milyon dolar.
Restorasyonu, uzun süredir kampüsteki Wright yapıları üzerinde çalışan MCWB Architects'ten mimar Jeff Baker yönetti. Designboom'un aktardığı ayrıntılara göre 2021'de başlayan dış cephe işinde çatının bir bölümü yenilendi, bozulan sıva onarıldı ve çevre duvardaki 280'den fazla tekstil blok değiştirildi. Yeni blokların kalıpları, özgün desenlere birebir uysun diye 3B yazıcıyla hazırlandı. Baker, işin henüz sürdüğü 2021 baharında LkldNow'a şöyle demişti: "Bu Frank Lloyd Wright binalarında çalışmanın zorluğu, genellikle gördüğünüzün elinizdekiyle aynı olmasıdır." Yani gizleyecek bir kaplama, arkasına saklanacak bir duvar yok; her onarım göz önünde.
İçeride ise yapılan iş daha çok geri almak oldu:
- 1980'lerde eklenen ve daire biçimli oturma düzenini bölen bilgisayar dolabı söküldü.
- Wright'ın kavisli kontrplak sıraları onarıldı, renkli döşemeleriyle iki halkalı özgün düzene geri dizildi.
- Sonradan sürülen koyu mavi duvar boyası kaldırılıp yerine özgün açık renk şema uygulandı.
- Hasarlı sıvalar onarıldı, zemin yeniden Cherokee kırmızısına boyandı.
Rektör Martin, işin en zor yanını LkldNow'a şöyle anlattı: "Wright'ın tasarımı içinde çalışan çağdaş mimarlar için hem zorlayıcı hem büyüleyici olan şey, Wright'ın özgün mimari zekâsını ve niyetini bozmadan modern konforu nasıl yerleştireceğiniz." LkldNow'a göre salona görünmeyecek biçimde iklimlendirme de eklendi.
Kubbede dijital gökyüzü
Kubbenin altına artık COSM marka dijital bir projeksiyon sistemi ve sesi kubbe boyunca mekânsal olarak dağıtan bir Bowen ses sistemi kuruldu. Eski planetaryumlarda gökyüzü, ortadaki mekanik bir yıldız projektörüyle tavana yansıtılırdı; dijital tam kubbe sistemler ise yüksek çözünürlüklü görüntüyü bütün kubbeye yayıyor ve yalnız yıldızları değil, gezegen yüzeylerini ya da uzak galaksileri de gösterebiliyor.
Kolej, dönüşümlü olarak her ay değişen altı program sunuyor; her biri 20 ile 32 dakika arasında. Başlıklar arasında güneş sistemi, Mars keşfi ve Güneş dışındaki gezegenlerin aranması var. Ziyaretçi deneyimi sorumlusu Tory King, LkldNow'a bunun alışılmadık olduğunu söyledi: "Lisanslı altı gösterimiz var, bu bir planetaryum için de olağan dışı. Normalde bir yılda iki üç gösteri görürsünüz; biz ise neredeyse her ay değiştireceğiz ki halk yeniden gelsin." Gösteriler salı, perşembe, cumartesi ve pazar günleri yerel saatle 15.30'da; yapının tarihçesini anlatan girişle birlikte deneyim 60-90 dakika sürüyor.
Yerel haber sitesi LkldNow'un yayımladığı görüntülerde yenilenen salon ve açılış görülebiliyor:
Sırada ne var?
LkldNow'a göre okullara yönelik programlar Ocak 2027'de başlayacak; kolej, Polk County'deki öğrencilere ve toplum gruplarına özel gösteriler planlıyor. Asıl sınav ise zamanla gelecek: Wright'ın binaları güzelliği kadar bakım ihtiyacıyla da bilinir ve planetaryumun bir kez daha yirmi yıl susmaması, dijital sistemin ve iklimlendirmenin Florida'nın nemli ikliminde ne kadar dayanacağına bağlı. Şimdilik Wright'ın 1950'lerde çizdiği daire yeniden tamamlanmış durumda; izleyiciler bir kez daha birbirine dönük oturup aynı gökyüzüne bakıyor.
Fotoğraf: Nomadseifer, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
