Büyükannem fokmuş: İrlanda'da selkie soyundan gelen aileler
İrlandalı onlarca aile soyunu fok kadınlara bağlardı. Aeon'daki bir deneme, bu inancın içinde sevgi kadar zorlama, terk ediliş ve yas da olduğunu anlatıyor.

Ekim 1948'de İrlanda'nın Kerry kontluğunda 80 yaşındaki bir anlatıcı, Seán Ó Muircheartaigh, halk hikâyesi derleyicisi Seosamh Ó Dálaigh'e denizden gelen bir kadını anlattı. Dingle yarımadasındaki Magharees kumsalında bir çiftçi, saçını tarayan bir fok kadın görür. Kadının fok derisinden pelerinini çalar, onu kendisiyle evlenmeye zorlar. Çocukları olur ve çocukların ayak parmaklarının arası perdelidir. Yıllar sonra, yulaf hasadı sırasında kadın saklanmış pelerini bulur ve denize döner. Bir daha gelmez.
Bu hikâye, İskoçya'dan Faroe Adaları'na uzanan "selkie" anlatılarının İrlanda kolu. Ama hikâyeyi bugün yeniden gündeme getiren şey masalın kendisi değil, anlatıcıların ona nasıl baktığı. Jordan Lee Borgman'ın 20 Kasım 2026'da Aeon'da yayımlanan "My grandmother was a seal" (Büyükannem bir fokmuş) başlıklı denemesine göre, İrlanda'da pek çok aile bu anlatıyı bir masal olarak değil, kendi soy kütüğü olarak saklıyordu.
Borgman, Harvard İlahiyat Fakültesi'nde karşılaştırmalı din ve kutsal manzaralar üzerine yüksek lisans yapmış, aslen Maine'in Bangor kentinden bir yazar. Denemesinin savı şu: Selkie hikâyeleri hayvanlarla ve doğayla kurduğumuz akrabalığın pembe bir resmini çizmiyor. Bu akrabalık hırsızlık, zorlama, terk ediliş ve çözülmemiş yas içeriyor. Yazara göre bu yüzden günümüzün kayıpları, yani yok olan canlılar ve yitip giden ormanlar, için de bir yol gösterici olabilir.
Soyunu fokta arayan aileler
Borgman'ın dayandığı malzemenin büyük kısmı Irish Folklore Commission'ın (İrlanda Halk Bilgisi Komisyonu) arşivinden geliyor. Bugün University College Dublin bünyesindeki National Folklore Collection olarak bilinen bu arşiv, denemeye göre 3 milyon sayfalık yazı ve kayıt barındırıyor. Hem Ó Muircheartaigh hem Ó Dálaigh, yazarın deyişiyle bu arşivin köklü isimleri: biri ünlü bir anlatıcı, öteki ona denk bir derleyici.
Denemenin aktardığına göre Kelt çalışmaları uzmanı Gregory Darwin, üyelerinin "selkie kanı taşıdığı" yaklaşık 50 aile grubu belirlemiş. Arada Conneely, Gallagher, Dowd, O'Kane, O'Shea, MacDuffie, McPhee, Flaherty ve Glavin gibi soyadları var. Denemede alıntılanan tanıklıklardan bazıları şöyle:
| Yıl | Tanık | Söylediği |
|---|---|---|
| 1882 | Bayan Dolan | Lough Owel gölü kıyısındaki Mahon adlı bir adamın ve göl yaratığı eşinin üç çocuğunu bizzat tanıdığını söyledi |
| 1937 | Micheál Mac Conagail | Bir fok kadının, rahip olan oğlunu tanıdığını anlattı |
| 1938 | Máire Ní Shúilleabháin, ev hizmetçisi | Fok kadınların çocuğu olan ada sakinleri tanıdığını söyledi |
| 1949 | Séamas MacMathghamhna, demiryolu işçisi | "Annem şu O'Shea'lardandı" dedi |
Tablodaki bilgiler Borgman'ın denemesinden derlendi. Cork'ta okul çağında bir derleyici olan Nora O'Sullivan da defterine, babasının ona ailelerine bir deniz kızının katıldığını anlattığını yazmış. Öğretmeni de bunu doğrulamış. Bayan Dolan'ın 1882'deki ifadesinde ise Borgman'ın dikkat çektiği bir ayrıntı var: Dolan, göl kadınından onaylayarak söz ediyor. Alıntıya göre "Çok iyi bir ev kadınıydı, bütün o göl halkı gibi. Evini kusursuz tutardı."
Soy bağı yasak da getirirdi
Kan bağı inancının günlük hayatta bir sonucu vardı. Denemeye göre İrlanda'daki birçok balıkçı topluluğunda fok öldürmeye karşı, insanlarla foklar arasındaki kan akrabalığına dayanan yasaklar vardı. Borgman bunun ekonomik bedelinin ağır olduğunu belirtiyor: foku avlayamayan balıkçılar, foku aynı zamanda balık avında rakip olarak da kabullenmek zorundaydı. Yoksulluğun kol gezdiği kırsalda bu büyük bir yüktü.
Anlatıcıların yaşadığı dünya da hesaba katılmalı. Borgman, Ó Muircheartaigh'in nüfusun üçte birine varan kısmını ölüm ya da göçle yitiren Büyük Kıtlık'ın hemen sonrasında doğduğunu yazıyor. Ayrıca iki büyük dünya çatışmasından sağ çıktığını da. Yazarın hatırlattığına göre İrlanda sekiz yüzyıllık sömürge döneminde ormanlarının yüzde 99'unu kaybetti.
Hikâyenin asıl yükü: terk eden anne
Borgman, bu anlatıların romantik bir deniz kızı masalı olarak okunmasına itiraz ediyor. Ona göre Kerry hikâyesi aslında terk eden bir kadının hikâyesi. Kadın pelerinini bulunca çocuklarının saçını yıkar, tarar ve sessizce çıkıp gider. Çocukların bir daha annelerine kavuşamayacağı hikâyenin en ağır yanı. Yazar, çocuklarda perdeli ayak parmaklarının kalması gibi bedende kalan izleri de, toplulukların bu soy bağına gerçekten inandığının işareti sayıyor.
Bunu fikir tarihine bağlayan iki atıf dikkat çekici. İlki, araştırmacı Clair Le Couteur'ün 2015'te yayımladığı "Slipping Off the Sealskin" (Fok Derisinden Sıyrılmak) adlı çalışması. Le Couteur'e göre erken dönem selkie hikâyelerinde cinsiyetler arası denge daha fazlaydı. Bu çeşitlilik sonradan silinmiş ve yerine "Fok Eş" kalıbı geçmiş. Alıntıya göre bu kalıpta dişi, hayvan ve doğal ile doğaüstü alan tek bir "basitleştirilmiş, sömürülebilir kimlikte" birleştiriliyor ve bu kimlik erkeğin eylem gücünün karşısına konuyor.
İkincisi, Heidelberg Üniversitesi'nden antropolog Guido Sprenger. Sprenger, Laos yaylalarındaki Rmeet halkıyla çalışıyor ve animizm terimine yüklenen sevimli anlamı eleştiriyor. Terimi 1871'de "Primitive Culture" (İlkel Kültür) kitabında antropolog Edward Tylor ortaya atmıştı. Sprenger'e göre "Animizm o sevimli, huzurlu, öpüşüp koklaşmalı insan-dışı ilişki değil." Borgman'ın selkie okuması da bu hatırlatmanın yanında duruyor: Doğayla akrabalık, rahatlatıcı olduğu kadar rahatsız edici de olabilir.
Yasın felsefesi ve bir aile lanetinin öyküsü
Denemede filozof Judith Butler'ın 2003 tarihli "Violence, Mourning, Politics" (Şiddet, Yas, Politika) çalışması da anılıyor. Butler'a göre "kayıp ve kırılganlık, toplumsal olarak kurulmuş bedenler olmamızdan, başkalarına bağlı olmamızdan, bu bağları yitirme riskinden, başkalarına açık olmamızdan ve bu açıklık yüzünden şiddete uğrama riskinden doğuyor gibi görünür." Borgman'ın okumasında selkie hikâyesi, bu kırılganlığın halk anlatısındaki karşılığı.
Bo Almqvist'in 1990'da yayımladığı "Of Mermaids and Marriages" (Deniz Kızları ve Evlilikler) adlı çalışmasından da söz ediliyor. Denemeye göre Almqvist ve şair Seamus Heaney, selkie hikâyesini ebeveyn intiharına benzer görmüştü. Çünkü bu da geride kalanlar için çoğu zaman anlaşılması güç bir tercih.
Anlatının modern izleri de var. Denemeye göre "selkie" sözcüğü geniş kitlelere Joan Baez'in 1961'de söylediği, eski bir İskoç şarkısının yorumu "Silkie" ile yayıldı. Bryan Patrick Miller ise 2008'de New York Times'ta, büyük büyük büyük dedesinin bir deniz kızını kaçırmasının ailesini lanetlediğini ve soyundan gelenlerin bu yüzden göç ettiğini anlatmıştı.
Efsanenin coğrafyası
Denemeye göre selkie, İskoç dilinden (Scots) gelen bir sözcük. Fok ile insan arasında deri değiştiren yaratık anlatısı ise Kelt dünyasının hemen her yerinde, hatta İsveç'e kadar görülüyor. İrlandaca'da bu varlığa en sık mhaighdean mhara, yani "deniz kızı" deniyor ve sözcük hem fok-insanı hem denizkızını kapsıyor. Borgman'a göre belirleyici olan hayvan ya da balık kuyruğu değil, dönüşümün kendisi.
Geriye ne kalıyor?
Borgman denemesini, bu hikâyelerin onarılamayacak ilişkilerle nasıl yaşanacağını gösterdiğini söyleyerek kapatıyor. Ona göre aşk dağınıktır ve her zaman iyi değildir; yine de bir foka bakıp akrabalık hissetmek mümkündür. Kaybı kabul ederek bağı sürdürmek, fok popülasyonları ya da ormanlar gibi geri gelmeyen şeylerle kurduğumuz ilişkiye de uygulanabilir mi? Deneme bu soruyu açık bırakıyor.
Fotoğraf: Carolyn Emerick, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/buyukannem-fokmus-irlanda-selkie-aileleri.html — Yazdırma tarihi:















