Teknoloji

Google'ın Willow çipi 105 kübitte kuantum bağlamsallığını sınadı

Willow işlemcisi 'sihirli kare' oyununu %98,3 başarıyla oynadı, klasik sınır %88,89. Deney 105 kübite çıktı; bulgunun neyi kanıtlamadığı da ortada.

20 Kasım 20268 dk okuma
Google'ın Willow çipi 105 kübitte kuantum bağlamsallığını sınadı

Bir kâğıt alıp 3×3 bir ızgara çizin. Her kareye +1 ya da −1 yazın; kural şu: her satırdaki üç sayının çarpımı +1, her sütundakinin çarpımı −1 olsun. Uğraşmanız gerekmez, başaramazsınız. Bir satırın çarpımı +1 ise o satırda çift sayıda −1 vardır; üç satırı toplarsanız tabloda çift sayıda −1 çıkar. Bir sütunun çarpımı −1 ise o sütunda tek sayıda −1 vardır; üç sütunu toplarsanız tabloda tek sayıda −1 çıkar. Tablo aynı anda hem çift hem tek sayıda −1 taşımak zorunda kalır. Böyle bir tablo yoktur.

Google Quantum AI ekibi bu bulmacayı bir deneye çevirip Willow işlemcilerinde oynattı. Çalışma 19 Kasım 2026'da Science dergisinde yayımlandı. Google'ın aynı gün yayımladığı araştırma blogundaki anlatıma göre kübitler "sihirli kare" oyununu yüzde 98,3 oranında başarıyla oynadı; önceden hazırlanmış hiçbir tablonun aşamayacağı sınır ise yüzde 88,89. Ekip aynı fikri sonra 71 ve 105 kübitlik düzeneklere taşıdı.

Reklam

Bu, "kuantum bağlamsallık" denen olgunun büyük bir çipte ölçülmüş hâli. Önemi iki yerden geliyor: kuantum bilgisayarlara klasik makinelerin erişemediği gücü tam olarak neyin verdiği sorusuna dokunuyor, üstelik aynı testler donanım için bir cetvel görevi görüyor. Aşağıda önce deneyin ne olduğunu, sonra neyi gösterip neyi göstermediğini anlatıyoruz.

Oyun: Alice ve Bob'un ortak planı

Oyunda Alice ve Bob adlı iki oyuncu ile bir hakem var. Hakem Alice'e bir satır, Bob'a bir sütun veriyor. İkisi konuşamıyor; Alice kendi satırını satır kuralına, Bob kendi sütununu sütun kuralına uyacak biçimde dolduruyor. İkisinin kesiştiği karede aynı sayıyı yazarlarsa turu alıyorlar.

Oyun başlamadan önce serbestçe plan yapabilirler. Klasik dünyada plan, dolu bir tablodan ibarettir: "Hangi satırı ya da sütunu alırsam bu tablodan okurum." Ama kurallara uyan tam bir tablo olmadığı için en iyi klasik plan bile dokuz turun en az birinde tutarsız çıkar. Rakam, hakemin satır ve sütunu eşit olasılıkla seçtiği varsayımıyla 8/9, yani yüzde 88,89.

Kuantum planında oyuncular önceden iki çift dolanık kübit (Bell çifti) paylaşır; Alice her çiftten bir kübit, Bob diğer ikisini alır. Her oyuncu, kendi satırı ya da sütunu için önceden kararlaştırılmış ölçümleri iki kübit üzerinde yapar, üçüncü değeri çarpım kuralından çıkarır. Kâğıt üzerinde bu plan her turda tutuyor. Willow'da dokuz oyun varyantının her biri 100.000 kez oynandı; ölçülen ortalama 0,9830 ± 0,0001 çıktı. Google'ın deyişiyle donanım gürültüsü yüzünden yaklaşık altmış turda bir kayıp var.

Bağlamsallık: değer ölçülürken doğuyor

Burada kritik olan, Alice'in cevaplarının bir "gizli tablodan" okunmuyor olması. Google'ın blog yazısı bunu şöyle koyuyor: cevaplar önceden yazılmış bir tabloda aranmıyor, çünkü tablo yok; cevaplar ölçüm sırasında ortaya çıkıyor. Kochen ve Specker'in 1967'de yayımladığı teorem bu fikrin matematiksel çekirdeği: kuantum kuramının öngörülerini, her ölçülebilir niceliğe baştan sabit bir değer atayan ve bu değerin hangi ölçümlerle birlikte yapıldığından etkilenmediği bir kuramla yeniden üretmek mümkün değil.

Bir benzetme işe yarayabilir, yalnız sınırlı bir benzetme: her cümlenin kendi içinde tutarlı olduğu, ama sözlüğe her kelime için tek bir anlam yazıp bütün cümleleri açıklayamadığımız bir dil düşünün. "Yüz" kelimesinin anlamı cümleden cümleye değişiyor ve hangi anlamı seçerseniz seçin, bir cümle bozuluyor. Kuantum ölçümlerinde fark şu: bozulan şey bir dil bilgisi kuralı değil, deneyle doğrulanan sayılar. Bir ölçümün sonucu, onunla birlikte hangi uyumlu ölçümlerin yapıldığına, yani bağlamına bağlı.

Bağlamsallığın daha bilinen kuzeni dolanıklık. Google'ın yazısına göre kuramdaki birikim, bazı kuantum algoritmalarını klasik karşılıklarının önüne geçiren asıl kaynağın dolanıklıktan çok bağlamsallık olabileceğini düşündürüyor. "Düşündürüyor" kelimesi bilerek seçildi: bu hâlâ açık bir bilimsel tartışma.

Bağlamsallığa bir sayı koymak

Oyun, bağlamsallığın işe yarayabileceğini gösteriyor. Ekip ikinci adımda makinenin ne kadar bağlamsal olduğunu ölçtü. Bunun için Bell eşitsizliğine akraba bir Bell–Kochen–Specker eşitsizliği kullandı: tablodaki üç satırın ve üç sütunun çarpım ortalamaları χ = R1 + R2 + R3 − C1 − C2 − C3 biçiminde tek sayıda toplanıyor. Önceden belirlenmiş değerlerle çalışan her kuramda χ en çok 4 olabilir. Kuantum mekaniği 6'ya kadar izin veriyor. Üstelik test durumdan bağımsız: kübitleri nasıl hazırladığınız önemli değil, ölçülen şey makinenin kendisi.

Ölçüm kolay değil. Aynı iki kübit üzerinde art arda 540 ölçüm yapılıyor ve bunlar birbirini bozmamalı; ekip sonucu bir yardımcı kübite okutup yardımcıyı ölçerek bunu çözmüş. Dizi 1.000 kez tekrarlandı. Google'ın blogunda χ = 5,590 ± 0,008 veriliyor; yani klasik sınırın çok üstünde, kuantum tavanının yaklaşık yüzde 7 altında. Not: Aralık 2025'te arXiv'e konan ön baskıda aynı ölçüm 5,618 ± 0,005 olarak yazıyordu. Dergi sürümüne geçerken değer ve belirsizlik değişmiş görünüyor; bu yazıda dergi makalesini anlatan blogdaki rakamı kullandık.

Ölçekte ne oldu: 71 oyuncu, 105 kübit

Google'ın ifadesiyle bağlamsallık bugüne dek neredeyse yalnızca birkaç parçacıklık sistemlerde gösterilmişti. Kuantum etkileri kırılgan ve eklenen her kübit gürültü getiriyor; asıl soru bağlamsallığın çok kübitli bir sistemde ayakta kalıp kalmadığıydı. Ekip iki ayrı görevle baktı.

Birincisi GHZ eşlik oyunu. N oyuncu var ve her biri bir bit soru alıyor, bir bit cevap veriyor; cevapların eşliği (tek mi çift mi olduğu) sorulardan türeyen bir kurala uymalı. Oyuncular GHZ denen, tüm kübitlerin birlikte 0 ya da birlikte 1 olduğu dolanık bir durumu paylaşırsa teoride her turu doğru oynuyor. Klasik en iyi plan üç oyuncuda yüzde 75 ile sınırlı ve oyuncu sayısı arttıkça yüzde 50'ye iniyor. Willow'da oyuncu sayısı 71'e çıkarıldı. Google'ın cümlesiyle: "Gürültü bizi yüzde 100'ün altında tutuyor ve her eklenen kübitle artıyor; bu yüzden üstünlüğümüz daralıyor, ama klasik sınırın üstünde kalıyoruz." Ekip ayrıca 45 kübit boyunca gerçek (genuine) dolanıklığı doğruladığını yazıyor.

Beş kübitlik GHZ durumunu hazırlayan kuantum devresi
Beş kübitlik GHZ durumunu hazırlayan kuantum devresi — Lere01, CC0 (Wikimedia Commons)

İkincisi "gizli doğrusal fonksiyon" problemi. Bravyi ve çalışma arkadaşlarının 2018'de Science'ta yayımladığı bir sonuca göre bu problem sabit derinlikli, yani problem büyüse de katman sayısı artmayan bir kuantum devreyle çözülebiliyor; klasik devreler için ise sabit derinlik yetmiyor. Klasik devrede her çıkış biti girişin yalnızca yakın bir çevresini "görebiliyor", dolanıklık ise bu görüş sınırını kaldırıyor. Bu algoritma gerçek donanımda büyük ölçekte hiç çalıştırılmamıştı. Ekip 105 kübitlik ızgaraya kadar çıktı; blogdaki ifadeyle başarı olasılığı ideal durumdaki yaklaşık 1'den, işlemcinin tam boyutunda 0,6'ya düştü, yani yine 0,5'in üstünde kaldı. Ön baskıya göre eşdeğer devre derinliği, hatasız durumdaki dört katman yerine 105 × 105'lik matriste yaklaşık altı katmana çıkıyor.

TestKübitÖlçülenKlasik sınırKuantum tavanı
Sihirli kare oyunu4 (2×2 kare)%98,30%88,89%100
Kochen–Specker–Bell eşitsizliği (χ)2 veri + 1 yardımcı5,590 ± 0,00846
GHZ eşlik oyunu71'e kadarHer boyutta klasik planın üstünde, fark daralıyor3 oyuncuda %75, oyuncu arttıkça %50'ye yaklaşır%100
Gizli doğrusal fonksiyon105'e kadarBaşarı olasılığı yaklaşık 1'den 0,6'ya iniyor0,5 (kuramsal varsayım)1

Tablodaki veriler Google Research'ün blog yazısından; kübit sayıları Aralık 2025 ön baskısından alındı.

Neden önemli

İlk neden kavramsal. Bağlamsallığın kuantum hesaplamanın kaynağı olabileceği öne sürülüyor, ama çalışmanın kendi girişinde yazdığı gibi çok cisimli sistemlerde bağlamsallığın rolü kötü anlaşılıyor ve deneysel çalışma azdı. Bu deney, bu fikri 100'e yakın kübitte somut sayılara bağlayan ilk adımlardan biri; ekip, eşitsizlik değerinin ön baskıdaki ifadeyle önceki deneyleri geçtiğini söylüyor.

İkinci neden pratik: ölçü aleti. Bu görevlerde kübitlerin aynı anda ve tam olarak uyumlu davranması gerekiyor. Google'a göre çalışma, rastgele devrelerle yapılan klasik kıyaslama testlerinin ortalamada gözden kaçırdığı ince "tutarlı" hataları, yani durumu hedeften biraz döndüren hataları yakaladı. Üstelik hedef kâğıt üzerinde sabit: χ için 6, oyun için yüzde 100. Ekibe göre bu, başarı çıtasının zamanla kolaylaşmadığı bir ölçüt sağlıyor. Ekip ayrıca kuramın bağlamsallığı, hata düzeltmeli bilgisayarların tam algoritmalar için ihtiyaç duyduğu "sihirli durumlar" ile ilişkilendirdiğini ve kendi ekibinin bu durumları yakın zamanda hazırladığını belirtiyor.

Bulgunun sınırı

  • Yararlı bir hesap değil. Çalışmanın girişi bile genel bir hesaplama modeli için koşulsuz kuantum üstünlüğü kanıtı olmadığını açıkça yazıyor. Burada gösterilen şey, iletişim yasağı ya da sınırlı devre derinliği gibi kısıtlı kaynaklarla tanımlanmış görevlerde kuantum stratejisinin klasik stratejiyi geçtiği.
  • Klasik bilgisayar bu devreleri hesaplayabilir. Ekip gizli doğrusal fonksiyon çıktılarını Stim adlı klasik bir simülatörle doğruluyor; yani devreler klasik olarak simüle edilebilen türden. Karşılaştırma "klasik makine yapamaz" üzerine değil, "kısıtlı bir klasik strateji ya da devre bu kadar iyi olamaz" üzerine kurulu.
  • 105 kübitteki klasik sınır varsayım. Bravyi ve arkadaşlarının kanıtlanmış alt sınırı logaritmik ölçeklendiği için ancak yaklaşık bir milyon kübitlik boyutlarda anlam taşıyor. Ön baskıdaki ifadeyle, ekip bugünün cihazları için log₂ cinsinden bir sınır varsayıyor; yani 105 kübitteki "klasik sınır" kanıtlanmış değil, varsayım.
  • Fark ölçekle daralıyor. GHZ oyununda da gizli doğrusal fonksiyonda da gürültü kübit sayısıyla büyüyor ve marj küçülüyor.
  • Yorum meselesi açık. Test, değerleri baştan sabit ve bağlamdan bağımsız kuramları eliyor. Değerlerin bağlama bağlı olduğu yorumlara dokunmuyor. Ayrıca oyuncular burada aynı çip üzerinde, 2×2 bir kare içindeki kübitler; bu yüzden deneyi uzak mesafeli Bell deneyleri gibi okumamak gerekir. Bu son yorum bize ait.
  • Tek ekibin sonucu. Hakemli bir dergide yayımlandığı için denetimden geçti, ama bulabildiğimiz kaynakların hepsi ya Google'ın kendi açıklaması ya da onu aktaran haberler. Bağımsız bir ekibin yorumunu ya da tekrarını bulamadık.

Sırada ne var

Çalışmanın kendi önerisi, çok cisimli bağlamsallığı gelecekteki cihazlar için standart bir kıyaslama testi yapmak. Bu fikir tutarsa Willow sonrası işlemciler, "kaç kübit" yerine "ideal tavana ne kadar yakın" sorusuyla puanlanabilir. Açık kalan soru ise daha eski: kuantum bilgisayarlara üstünlüğü veren dolanıklık mı, bağlamsallık mı, yoksa ikisinin birlikte kurduğu bir yapı mı? Hata düzeltmeli çiplerde aynı testlerin tekrarı bu soruya daha net cevap verebilir.

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Teknoloji Masası

Bu içerik, Yudum Teknoloji Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,4955,4066,28İstanbul16°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiHayvan rekorları testi: en hızlı, en derin, en uzun ömürlü kim?En hızlı dalışı hangi kuş yapıyor, en derine hangi memeli iniyor, hangi omurgalı yüzlerce yıl yaşıyor?…
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu için enerji yoğun ve dönüştürücü bir tonda başlıyor. Güneş'in Yay burcundaki…

Günün sorusu

"Filenin Sultanları" hangi milli takımımızın lakabıdır?

Haftanın düellosu
Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →