Doksan yıldır kayıp sayılan yosun 38 metre derinde orman çıktı
Lord Howe Adası açıklarında 1935'ten beri yetişkini görülmeyen Sargassum howeanum, 20-38 metre derinlikteki geniş sualtı ormanlarında bulundu.

1935'te botanikçi A.H.S. Lucas, Avustralya'nın doğu kıyısından yaklaşık 600 kilometre açıktaki Lord Howe Adası çevresinde karamel renkli, uzun ve birbirine dolanmış bir yosun topladı. Daha önce tanımlanmamış bu yosuna Sargassum howeanum adını verdi. Ardından 90 yıl boyunca adanın sığ sularında yalnızca küçük, olgunlaşmamış örnekler görüldü. Yetişkin bitkiler ise hiç bulunamadı.
Bu sessizliğin sebebi sonunda çözüldü. Matthew Rees ve Nathan Knott'ın The Conversation'da anlattığına göre, ekip yetişkin bitkileri sualtı kameralarıyla 20-38 metre derinlikte, yer yer geniş ormanlar halinde buldu. Çalışma Ecology dergisinde yayımlandı (DOI: 10.1002/ecy.70547).
Bulgu iki nedenle ilginç. Biri, bir türün 90 yıl boyunca "kayıp" sayılmasının yalnızca yanlış derinliğe bakılmasından kaynaklanabilmesi. Diğeri, bu derin ormanların ısınan denizlerde yosunlar için bir sığınak işlevi görüp görmeyeceği sorusu.
Kameralar bir çıplak tabanı ormana dönmüş buldu
2022'de araştırma ekibi, Lord Howe Adası'nı çevreleyen deniz parklarının izlenmesine yardım ediyordu. Yöntem, yemli uzak sualtı video sistemleriydi. Bunlar suya indirilen, balık çeşitliliğini ve yoğunluğunu, ayrıca taban yaşamını görüntüleyen kamera düzenekleri. Bilim insanları bu sistemi özellikle Dünya Mirası alanları ve deniz parkları gibi hassas yerlerde sık kullanıyor. Ekip, adanın kıyı sahanlığında 20-50 metre derinlikteki tabanı görüntüledi.
İlk günün görüntülerini izleyen araştırmacılar, düzenli izlenen bir noktada garip bir şey fark etti. Daha önce çıplak olan deniz tabanı, uzun boylu yosunlardan oluşan sık bir ormanla kaplanmıştı. Diğer izleme noktalarında da aynı manzara tekrar etti.
Zaman zaman kamera düzeneklerine takılan yosun parçalarını, Lord Howe Adası algleriyle özellikle ilgilenen uzman Gerald Kraft'a gönderdiler. Kraft iki tür belirledi: Sargassum spinuligerum ve Sargassum howeanum. İkincisinin örnekleri 72 santimetreye varan yetişkin bitkilerdi. Üstelik üreme yapıları olan, parmaksı uzantılara benzeyen "reseptakül"leri de taşıyorlardı. Yani yetişkin S. howeanum populasyonlarının nerede olduğu belli olmuştu.
Yazarlar, Lucas'ın örneklerini nerede ve nasıl topladığını kayda geçirmediğini belirtiyor. Gözlemlerine dayanarak, Lucas'ın büyük olasılıkla benzer derinliklerde, deniz tabanında sürüklenen metal çerçeveli bir araç olan derin su tarağıyla (dredge) topladığını düşünüyorlar. Bu bir çıkarım, belgelenmiş bir bilgi değil.
Yukarıdaki görüntü, NSW Fisheries'in kendi kanalında yayımladığı "Lord Howe Island: Rediscovery of adult populations of mesophotic Sargassum between 2013-2022" başlıklı video. Çalışmanın makale başlığındaki "mesofotik" sözcüğü, güneş ışığının zayıfladığı ama tamamen kaybolmadığı orta derinlik kuşağını anlatıyor.
Bir bakışta bulgular
| Konu | Değer |
|---|---|
| Tür | Sargassum howeanum (Lucas, 1935'te adlandırdı) |
| Yer | Lord Howe Adası, Avustralya kıyısından yaklaşık 600 km açıkta |
| Ormanların derinliği | 20-38 metre |
| Ölçülen en uzun yetişkin örnek | 72 santimetre |
| Video araştırması yılları | 2009, 2013, 2017, 2022 |
| Sargassum ormanlarının kapladığı alandaki değişim | 2009-2022 arasında 22 kat artış |
Veriler, makalenin yazarlarının The Conversation'daki anlatımından derlendi.
Yosun ormanı neden önemli
Yosun ormanı, büyük kahverengi alglerin kayalık tabanda sık kümeler kurarak oluşturduğu sualtı habitatı. Bu alglerin en bilinen grubu, dev boyutlara ulaşan "kelp"ler. Sargassum ise kelp değil, ayrı bir takımdan (Fucales) gelen kahverengi alg cinsi. Yine de ortak bir iş görüyor: tabana üç boyutlu bir yapı kuruyor. Balıklar, omurgasızlar ve diğer canlılar bu yapının içinde barınıyor ve besleniyor.
Rees ve Knott, yosun ormanlarının resif balıklarına, deniz ejderlerine ve abalonlara yaşam alanı ve besin sağladığını yazıyor. Aynı yazıya göre yosunlar atmosferden her yıl yaklaşık 56 milyon ton karbon uzaklaştırıyor. Yazarlar ayrıca Tazmanya ve Kuzey Kaliforniya gibi bölgelerde kelp ormanlarının yüzde 95 oranında azaldığını bildiriyor. Başlıca etkenler olarak deniz sıcak dalgalarını ve ısınmayı, ayrıca yosun yiyen istilacı deniz kestanelerinin artışını gösteriyorlar.

Derin sığınak fikri ve sınırları
Lord Howe çevresindeki video taramaları 2009, 2013, 2017 ve 2022'de yapıldı. Ekip görüntüleri çözümlediğinde Sargassum ormanlarının kapladığı toplam alanın 2009 ile 2022 arasında 22 kat büyüdüğünü saptadı. Neden büyüdüğü ise bilinmiyor.
Yazarlar bir ipucunu not ediyor. Araştırmalara göre adada deniz yüzeyi sıcaklığı 1985'ten beri her on yılda yaklaşık 0,2 °C artmış. Ancak uydu verileri, 20-50 metre derinlikteki suyun 2022'ye giden dönemde daha önceki tarama yıllarına göre daha serin olduğunu gösteriyor. Serinlik, ormanların büyümesini destekleyen etkenlerden biri olabilir.
Buradan "derinlik sığınağı" (depth refugium) fikri çıkıyor. Derin sular, sığ ekosistemleri zorlayan iki baskıdan daha az etkileniyor olabilir: artan sıcaklık ve kutuplara doğru ilerleyen tropik otçul balıkların aşırı otlaması. Yazarlar bunun ön gözlem olduğunu ve doğrulanması için daha fazla araştırma gerektiğini açıkça belirtiyor. Makalenin başlığı da aynı temkini taşıyor: "olası bir derinlik sığınağı". Ayrıca bu sonucun diğer bölgelere uygulanabileceği kanıtlanmış değil.
Akdeniz'deki akrabalar
Bu hikâye Türkiye'den uzak bir adaya ait, ama konunun Akdeniz'e dokunan bir yanı var. Akdeniz'de kayalık kıyıları gölgeleyen yosun ormanlarını başlıca Cystoseira ve ona yakın Ericaria ile Gongolaria cinslerinden alg türleri kuruyor. Bunlar da Sargassum gibi Fucales takımından. Frontiers in Marine Science'ta yayımlanan derlemeler, bu ormanların Akdeniz kıyılarında ciddi biçimde azaldığını ve bazı türlerinin Bern Sözleşmesi'nin Ek I listesinde sıkı koruma altında olduğunu belirtiyor. Bunun Ege ve Türkiye kıyılarındaki ayrıntısını bu yazıda ölçemedik.
Açık kalan sorular
Ormanlar 22 kat büyüdüyse, 2009'dan önce ne kadardı? Serin su gerçekten itici güç mü, yoksa başka bir etken mi var? Derin sığınaklar ısınmanın ilerleyen yıllarında da dayanabilecek mi? Yazarlara göre bu soruların yanıtı uzun süreli izleme programlarına bağlı. Bir yosunu 90 yıl kayıp sayan şey, kaybolması değil, o derinliğe kimsenin düzenli kamera indirmemesi olmuş olabilir.
Fotoğraf: BravoGonzalo, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/doksan-yildir-kayip-yosun-lord-howe-derin-ormanlari.html — Yazdırma tarihi:
















