Teknoloji

Karaağaçlara bilerek hastalık bulaştırıyorlar: Vermont deneyi

Amerikan karaağacını yok eden Hollanda karaağaç hastalığı, bu kez ağaçları ayıklamak için bilerek bulaştırılıyor; çalışma genetik değil, ıslah.

20 Kasım 20267 dk okuma
Karaağaçlara bilerek hastalık bulaştırıyorlar: Vermont deneyi

Vermont'un tarlalarında sıra sıra dikilmiş genç karaağaçların arasında yürüyen araştırmacılar bir ağacın gövdesine akülü matkapla küçük bir delik açıyor, ardından pipetle içine bir miktar mantar karışımı sıkıyor ve bir sonraki ağaca geçiyor. Bu iş binlerce kez tekrarlanıyor. Üstelik sıkılan şey ilaç değil, Amerikan karaağaçlarını yok eden hastalığın ta kendisi.

Smithsonian Magazine'de Sal Vaglica'nın aktardığına göre 2026 yazında ABD Orman Servisi ile The Nature Conservancy'nin (TNC) Vermont bürosu, yaşları 6 ile 12 arasında değişen karaağaçları bilerek enfekte etti. Mantığı basit: hastalığa kapılıp ölenler elenecek, bütün bir sezonu atlatanlar gelecek kuşağın ebeveyni olacak. Amaç, Amerikan karaağacını (Ulmus americana) önce nehir taşkın ovalarına, zamanla belki mahalle sokaklarına geri döndürmek.

Reklam

Makalenin adresindeki "mühendislik" kelimesi yanıltıcı olabilir. Anlatılan çalışma genetiği değiştirilmiş bir ağaç üretmek değil; doğada hayatta kalmış bireyleri bulup çaprazlamak, yani klasik ıslah. Bu ayrımı yazının sonuna kadar akılda tutmak gerekiyor.

Ağaçtan önce sokağın adı gitti

Amerika'da karaağaç, 1840 dolaylarından itibaren caddelere milyonlarca kez dikildi. Smithsonian'ın aktardığı nedenler şunlar: fakir toprağa, sıkışmış zemine ve şehir kirliliğine dayanması; odunu lifleri iç içe geçtiği için kolay yarılmadığından kereste için pek değer taşımaması; asıl çekiciliğinin ise vazo ya da şemsiye biçimli tacında olması. Karşılıklı iki sıra karaağaç, yolun üstünde katedral tavanı gibi bir kemer kuruyor. Frederick Law Olmsted ile Calvert Vaux'nun New York'taki Central Park'ın Mall bölümünü karaağaç sıralarıyla çevirmek istemesi bu yüzden.

ABD Tarım Departmanı (USDA) tahminine göre zirve döneminde yalnızca kentsel alanlarda 77 milyon karaağaç vardı; bu sayıya bahçelerdeki ağaçlar dahil değil. Birçok kasabadaki "Elm Street" ve Connecticut'taki New Haven'ın "Elm City" lakabı bu ağaçlardan geliyor. Sonra hastalık geldi.

Hollanda karaağaç hastalığı nedir, nereden çıktı?

Hastalığın adı yanıltıcı: "Hollanda" ismi, kökeni değil, hastalığın ilk tanımlandığı yeri gösteriyor. Smithsonian'a göre hastalık büyük olasılıkla Asya'da ortaya çıktı ve 1919'da Hollanda'da incelenmeye başlandı. Wikipedia'daki özete göre ise adını, 1921'den itibaren onu tanımlayan Hollandalı bitki patologları Christine Buisman ile Marie Beatrice Schol-Schwarz'dan alıyor. İki kaynak arasındaki yıl farkı, "ilk inceleme" ile "etkenin tanımlanması" ayrımından kaynaklanıyor olabilir; bunu kesin söyleyemiyorum.

Etken, Ophiostoma cinsinden mikroskobik mantarlar. Mantar, karaağaç kabuk böcekleri (Scolytus türleri, Kuzey Amerika'da yerli Hylurgopinus rufipes) tarafından taşınıyor; komşu ağaçların kökleri birbirine kaynaştıysa oradan da geçebiliyor. Ağaç, mantarın yayılmasını durdurmak için kendi su borularını (ksilem) zamkla ve tiloz denen keselerle tıkıyor; bu savunma ağacın suyunu da kesiyor. Yapraklar önce sararıyor, sonra solup dökülüyor, dallar tepeden aşağı doğru ölüyor.

Amerika'ya gelişi için Smithsonian, 1930'da New York limanından giren, kaplama (veneer) yapımı için getirilmiş Avrupa karaağacı kütüklerini işaret ediyor ve "büyük olasılıkla" diyor. Teşhisi Ohio'da, o dönemki adıyla Ohio Tarım Deney İstasyonu'nda teknisyen Curtis May koydu; Cleveland ve Cincinnati'den örnekleri bitki patoloğu Paul Tilford toplamıştı, ziyaretçi Hollandalı bilim insanı Christine Buisman tanıyı doğruladı. Bazı kaynaklar mantarın Kuzey Amerika'ya 1928'de ithal keresteyle geldiğini yazıyor; yıl konusunda kaynaklar birebir örtüşmüyor.

İki dalga, iki ayrı mantar

Hikâyenin en az bilinen kısmı şu: Hastalığın birden çok etkeni var. Türkiye Ormancılık Dergisi'nde 2024'te yayımlanan bir derlemeye (Stephen Woodward ve Tuğba Doğmuş Lehtijärvi) göre 1918'de Fransa'da görülen ilk büyük ölümler Ophiostoma ulmi türüne bağlıydı ve karaağaçların kabaca yüzde 30'unu öldürdü. 1950'lere gelindiğinde salgın zayıflamış görünüyordu. 1960'ların sonunda İngiltere'de yeniden ağaçlar ölmeye başladı; sonradan bunun, bilime yeni olan çok daha saldırgan bir türden, Ophiostoma novo-ulmi'den kaynaklandığı anlaşıldı. Wikipedia'ya göre bu tür Japonya kökenli ve 1940'larda tanımlandı. Aynı derleme, Uzak Doğu karaağaçlarının çok daha toleranslı olmasının mantarın o bölgede evrimleştiğini düşündürdüğünü belirtiyor. Batı Himalaya'da ise üçüncü bir tür, O. himal-ulmi bulundu.

Smithsonian'a göre hastalık ABD'deki karaağaçların yüzde 55'inden fazlasını öldürdü ve hâlâ etkin. TNC'nin anlatımıyla 1950'lerden 1970'lere kadar kıta geneline yayıldı; 1980'lerin sonuna gelindiğinde büyük karaağaçların çoğu ölmüştü.

Kesilen kaybolmadı, yaşlanamadı

Sorunun can alıcı noktası şu: Karaağaçlar bütünüyle yok olmadı. TNC'ye göre bazı Amerikan karaağaçları üremeye devam ediyor, ama genç yaşta, yani büyüyüp olgunlaşmadan ölüyor. Taşkın ovasını tutacak, sokağa gölge verecek yaşa ulaşamıyorlar.

Bu yüzden kayıp yalnızca estetik değil. Smithsonian'da konuşan Minnesota Üniversitesi bitki patolojisi araştırmacısı Benjamin Held, karaağacın nehir taşkın ovalarının zorlu koşullarına, yani dönemsel su baskınına ve doygun toprağa uyum sağlayabilen az sayıdaki ağaçtan biri olduğunu söylüyor. Yazıya göre karaağaç, kıyıları tutan ve yerli böcekleri, kuşları, küçük memelileri besleyen bir "temel tür"; hastalığın bıraktığı boşluğu istilacı bitkiler dolduruyor. Karaağaca en yakın ekolojik yedeklerden biri olan dişbudak da istilacı zümrüt dişbudak böceği yüzünden ölünce sorun daha da ağırlaşıyor.

Vermont denemesi nasıl işliyor?

TNC'nin anlatımıyla işin başlangıcı on yılı aşkın bir geçmişe uzanıyor. Eski TNC ekologu Christian Marks, Connecticut Nehri havzasındaki 100'den fazla taşkın ovası alanında yaklaşık 15 bin ağacı ölçerek bu orman tipinin işlevinin ve çeşitliliğinin onarılması gerektiği sonucuna vardı. Ardından ekipler, hastalığı atlatmış "hayatta kalan" karaağaçları aramak için kuzeydoğuyu taradı, arborist (ağaç bakım uzmanı) tutup yüksek dallardan çelik topladı. Çelikler Ohio'daki Orman Servisi tesisine gitti; burada kontrollü tozlaştırma ve göz aşısıyla hem deneysel melezler hem de yaşayan ağaçların klonları üretildi.

KonuSmithsonian'ın aktardığı bilgi
Benson (Vermont)Yaklaşık 5.000 genç karaağaç (TNC kendi sayfasında 5.300 diyor)
Lemington (Vermont)700 ağaç, Kanada sınırının yaklaşık 8 mil (13 km) güneyinde
Ağaç yaşı6-12
Değerlendirme süresiİki yıl; kararlar yaklaşık 2028 yazında
Ohio'daki ağaçlar2025'te enfekte edildi; tohum bahçesi kararına 2-2,5 yıl var
HedefYeni İngiltere için ideal olarak 30 farklı ağaç
Tohum bahçesiShelburne (Vermont) ve çevresi; tohum için yaklaşık 15 yıl

Denemedeki ağaçlar kontrollü tozlaştırmayla üretildi. Anne olarak, hastalık direnci kanıtlanmış dört seçenek kullanıldı; bunların arasında "Princeton" ve "Valley Forge" çeşitleri var. Baba tarafını ise bölgede hayatta kalmış karaağaçların poleni oluşturdu. Orman Servisi araştırmacısı Leila Wilson'ın dediği gibi, 1930'lar, 40'lar ve 50'lerdeki bilim bu tür bir çaprazlamayı yapacak araca sahip değildi.

Neden "süper ağaç" aranmıyor?

Akla gelen soru şu: Direnci kanıtlanmış yaklaşık 20 çeşit zaten var. Smithsonian'a göre bunlar 1920'lerden beri seçilip tanımlandı ve bazıları fidanlıklardan alınabiliyor. "Princeton", 1922'de New Jersey'de bir mezarlıkta bulunmuş ve hastalık yayılmadan önce görünüşü için seçilmişti. Bu çeşitlerin her biri doğada ortaya çıkmış tek bir ağacın klonu; yani aynı çeşitten satılan her ağaç genetik olarak özdeş.

Araştırmacılar bilerek bu yolu seçmiyor. TNC bilim insanı Gus Goodwin'in sözleriyle: "Süper ağaç fikri peşinde olduğumuz şey değil; peşinde olduğumuz, bölgemize uyum sağlamış ve ortalamanın üzerinde hastalık toleransına sahip bir ağaç topluluğu." Wilson'a göre geniş bir genetik çeşitlilik, mantarın değişmesi, yeni istilacı türler ya da sıcaklık değişimi gibi gelecekteki sorunlara uyum için gerekli. Arbor Day Foundation'dan Eric North ise başka bir riske dikkat çekiyor: İki dirençli ağacı çaprazlayınca direncin kaybolması mümkün; Amerikan karaağaçlarının çok fazla çaprazlandığını görmediğini söylüyor. Ryan Murphy (Minnesota Üniversitesi) de kentsel ormancılığın artık tek tip dikim yerine çeşitliliğe yöneldiğini, çünkü bir sonraki böcek ya da hastalığın ne olacağının bilinmediğini söylüyor.

Bulgunun sınırı

  • Henüz sonuç yok. Vermont'taki ağaçlar 2026 yazında enfekte edildi; Wilson'ın kendi takvimine göre karar ancak 2028 civarında verilecek, "yaklaşık 30" hedefi de bir umut, garanti değil.
  • Smithsonian'a göre Vermont denemeleri karaağacı geri getirmekten hâlâ onlarca yıl uzakta olabilir. Tohum üretmek için bile yaklaşık 15 yıl bekleniyor.
  • "Direnç" ile "tolerans" aynı şey değil. TNC'nin sayfası, ağaçların bazılarının haftalar içinde ölebileceğini, bazılarının aylar süreceğini, bazılarının ise hayatta kalacağını anlatıyor. Hayatta kalan bir ağacın mantardan tamamen arınmış olup olmadığı ise kaynaklarda anlatılmıyor.
  • Mantar da evrimleşebilir. Wilson, geniş çeşitliliğin gerekçelerinden birinin mantarın kendisinde olabilecek değişiklikler olduğunu söylüyor; bugün direnç gösteren ağaçların yarın da göstereceği bilinmiyor.
  • Bu bir yetiştirme programı. Smithsonian'ın web adresi "mühendislik" diyor, ama metinde gen düzenleme ya da değiştirilmiş ağaç anlatılmıyor.

Türkiye'de durum

Türkçede hastalık "karaağaç ölümü", "karaağaç solgunluğu" ya da "Hollanda karaağaç hastalığı" adlarıyla geçiyor; Ankara Üniversitesi açık ders notları da bu adları kullanıp karaağaç odun böceği olarak Scolytus multistriatus ve Hylurgopinus rufipes türlerini sayıyor. Avrupa ve Akdeniz Bitki Koruma Örgütü'nün (EPPO) kayıtlarına göre Ophiostoma ulmi Türkiye'de var; Türkiye'nin ulusal bitki koruma kuruluşu 1980'lerin sonunda bunu şüpheli görmüş, ancak daha yeni yayınlar mantarın ülkenin birçok yerinde kesin olarak bulunduğunu gösteriyor. Yukarıda anılan 2024 derlemesi de karaağaç ölümünü Türkiye'de orman ve kent ağaçlarını etkileyen yabancı istilacı patojenler arasında ele alıyor. Hangi Türk karaağacı türünün ne kadar zarar gördüğüne dair sayı verebilecek kadar kaynak okumadım, bu yüzden yazmıyorum.

Sırada ne var?

Bundan sonraki iki yıl bekleme dönemi: Vermont ve Ohio'daki ağaçların her biri puanlanacak, geride kalanlar tohum bahçesine gidecek. Asıl açık soru, bu denemeden çıkacak yeni kuşağın, mantarın bir sonraki değişimine ne kadar dayanabileceği. Wilson'ın kendi cümlesiyle: "Zor iş, zor bilim, çok yavaş ve başarılar kolay ya da çabuk gelmiyor."

Fotoğraf: Marty Aligata, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Teknoloji Masası

Bu içerik, Yudum Teknoloji Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,4955,4066,28İstanbul16°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiHayvan rekorları testi: en hızlı, en derin, en uzun ömürlü kim?En hızlı dalışı hangi kuş yapıyor, en derine hangi memeli iniyor, hangi omurgalı yüzlerce yıl yaşıyor?…
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu için enerji yoğun ve dönüştürücü bir tonda başlıyor. Güneş'in Yay burcundaki…

Günün sorusu

"Filenin Sultanları" hangi milli takımımızın lakabıdır?

Haftanın düellosu
Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →