Kültür

Venüs Kayıtları ve Alaska Yanardağı Babil'in Düşüş Yılını Daraltıyor

Anadolu kirişlerindeki karbon-14 izi, Venüs kayıtları ve Aniakchak yanardağının buz çekirdeği izi, Babil'in Hitit eline geçişini MÖ 1587'ye oturtuyor.

20 Kasım 20265 dk okuma
Venüs Kayıtları ve Alaska Yanardağı Babil'in Düşüş Yılını Daraltıyor

Kayseri yakınlarındaki Kültepe'de, yaklaşık 3.850 yıl önce bir sarayın çatısını taşıyan kirişler bugün Babil'in tarihini düzeltmeye yarıyor. Ağaçların hangi yıl kesildiği, kirişlerdeki halkalarda saklı radyoaktif karbonun izinden okunabiliyor. Bu izler, Babilli gökbilimcilerin Venüs kaydıyla ve Alaska'daki bir yanardağın buzullara bıraktığı kükürt tabakasıyla birleşince, Mezopotamya'nın en tartışmalı tarihlerinden biri daralıyor: Hammurabi hanedanının sonunu getiren, Babil kentinin Hitit kralı I. Murşili'nin eline geçişi.

Charlotte Pearson'ın (Arizona Üniversitesi) yönettiği uluslararası ekibin PNAS dergisinde yayımlanan çalışmasına göre bu olay, yaklaşık MÖ 1587'ye oturuyor. Önemli olan yalnızca tek bir yıl değil. Mezopotamya'nın yazılı kayıtları o kadar zengin ki Doğu Akdeniz'deki Mısır, Anadolu ve Ege tarihleri onunla karşılaştırılarak ayarlanıyor. Mezopotamya takvimi kaydığında komşuların takvimi de kayıyor.

Reklam

Kral listeleri var, kesin yıl yok

Çalışmanın özetine göre Mezopotamya kronolojisi kral listeleri, idari belgeler, kraliyet yazıtları ve gökbilim gözlemleriyle doluyor. Ama gözlemler birden fazla mutlak çıpa noktası sunuyor ve bu da birbiriyle yarışan yüksek, orta, orta-düşük ve ultra-düşük kronolojileri doğuruyor. Anadolu Arkeolojisi sitesinin aktardığına göre aday çerçeveler arasındaki fark yüzyılı aşabiliyor.

Sıralamayı biliyoruz: kim hangi kraldan sonra geldi, bellidir. Eksik olan, sıranın takvime nasıl bağlanacağı. Elinizde bir kitabın sayfaları var ama sayfa numaraları silinmiş gibi düşünün. Bir sayfaya numara yazabilirseniz geri kalanı dizilir. Araştırmacılar böyle numara verebilecek üç bağımsız kanıt bulup birleştirdi.

Birinci kanıt: Venüs kayıtlarının tuhaf iki yılı

Babilli gökbilimciler, Hammurabi'nin ardılları arasında dördüncü sırada gelen Kral Ammi-Saduqa döneminde Venüs'ün ufuktan ilk görünüşünü ve kayboluşunu kaydetti. Bu kayıtlar Venüs Tableti olarak biliniyor. Elimizdeki metinler MÖ birinci binyıla ait kopyalar, ancak metnin ilk derlemesinin MÖ yaklaşık 17. yüzyıla uzandığı düşünülüyor (Wikipedia'nın Venüs Tableti maddesine göre).

Sorun, Venüs'ün göğü neredeyse sekiz yıllık bir döngüyle tekrarlamasında. ZME Science'ın aktardığına göre bu yüzden aday iki kronoloji tam sekiz yıl arayla duruyor ve Venüs gözlemleri tek başına ikisini de aynı rahatlıkla uyduruyordu. Hesaplar, Ammi-Saduqa'nın 12. ve 13. yıllarında Venüs'ün alışılmadık biçimde zor görüldüğünü ortaya koyuyor. Bu anormallik, sekiz yıllık ikilemi çözebilecek bir ipucu.

İkinci kanıt: Alaska'dan gelen kükürt

Burada buz çekirdekleri devreye giriyor. Kutup buzunda birikmiş kimyasal izler, geçmiş yanardağ püskürmelerini yıl yıl kaydediyor. ZME Science'ın anlatımıyla kükürt dioksit stratosfere çıkıp küçük sülfat taneciklerine dönüşebiliyor. Bu tanecikler gökyüzünü bulanıklaştırıyor. Babilli gözlemci için Venüs'ün zor seçilmesi bunun doğal bir sonucu olabilir.

Ekip, bu bulanıklığı buzdaki sülfat izleriyle karşılaştırdı. En güçlü eşleşme, Alaska Yarımadası'ndaki Aniakchak yanardağının yaklaşık MÖ 1628-1627'deki püskürmesinden (Aniakchak II) çıktı. ZME Science'a göre yalnızca orta-düşük kronoloji, Venüs'ün anormal göründüğü yılları MÖ 1627-1626'ya yerleştiriyor, yani yanardağın atmosferi kükürtle doldurduğu zamana. Rakip çerçevede bu eşleşme tutmuyor. Aynı kaynağa göre Babil'in Murşili'nin eline geçtiği MÖ 1587, püskürmeden yaklaşık 40 yıl sonra.

Üçüncü kanıt: Anadolu'nun sarayları ve ağaçları

Üçüncü ayak, Türkiye'de. Kültepe (antik Kaniş) ve Acemhöyük, Eski Asur ticaret ağıyla Mezopotamya'ya doğrudan bağlı. Kültepe'de bulunan binlerce çivi yazılı tablet Asurlu tüccarların alacak-borç kayıtlarını, sözleşmelerini ve özel mektuplarını içeriyor. Bazı saraylarda yazılı kayıtlar belirli yılları, kendi Asur takvimleriyle işaretliyor. Ahşabın tarihi bilinirse bu yazılı yılları takvime çakmak mümkün.

Kültepe'de bulunan, Asurlu tüccarların yazdığı çivi yazılı tabletler Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergileniyor
Kültepe'de bulunan, Asurlu tüccarların yazdığı çivi yazılı tabletler Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergileniyor — Carole Raddato from Frankfurt, Germany, CC BY-SA 2.0 (Wikimedia Commons)

Zorluk şuydu: Anadolu'daki kereste dizileri, takvime kesin olarak bağlanmış bir referans çizelgeye sahip değildi. Ekip bunu tek yıllık radyokarbon ölçümleriyle çözdü. Güneş etkinliği atmosferdeki karbon-14 oranını yıldan yıla oynatıyor ve ağaç her yıl yeni bir halka eklerken o yılın oranını içine hapsediyor. Anadolu kirişlerinden tek tek halka ölçüp bu karbon-14 desenini, takvim yılı bilinen ağaçların desenleriyle karşılaştırınca kirişler takvime bağlandı. Anadolu Arkeolojisi sitesine göre MÖ 1532-1531 arasındaki belirgin bir karbon-14 değişimi Gordion dizisini takvime sabitlemede özellikle işe yaradı. Sonuçta MÖ 2072-744 arasını kapsayan, yıl yıl çözünürlüklü bir Anadolu ağaç halkası çizelgesi çıktı.

BulguTarih (MÖ)Dayanak
Kültepe, Waršama Sarayı kirişlerinin kesimi1837-1836Sekiz bölümden 19 kiriş; bir kısmında kabuk veya dış kenar korunmuş
Acemhöyük, Sarıkaya Sarayı ahşabı1778Ağaç halkası ve radyokarbon deseni
Aniakchak II püskürmesi1628-1627Kutup buzundaki kükürt izi
Babil'in Murşili'nin eline geçişiyaklaşık 1587Orta-düşük kronolojiye göre
Gordion'da kurak dönem1228-1188Ağaç halkası kaydı

Tablodaki veriler Pearson ve arkadaşlarının PNAS çalışmasından, Phys.org ve Anadolu Arkeolojisi'nin aktarımlarından derlendi. İki saray arasındaki 58 yıllık fark da Asur belgelerinin kaydettiği sıraya uyuyor. Kültepe kirişlerinin kesim tarihine göre sarayın ilk inşası yaklaşık MÖ 1836'ya düşüyor, çünkü kereste kesildikten kısa süre sonra kullanılmış görünüyor.

Kanıt neyi gösteriyor, neyi göstermiyor?

Çalışmanın kendi cümlesi dikkatli: kalan tarihleme belirsizlikleri "orta-düşük kronolojiyi güçlü biçimde destekleyecek şekilde" daraltılıyor. Bu, kapanmış bir dosya demek değil. Venüs'ün zor görülmesinin nedeni olarak yanardağ bulanıklığı bir olasılık olarak sunuluyor; Phys.org da gözlemlerin "muhtemelen" volkanik sisten dolayı güçlükle yapıldığını yazıyor. Babil'in eline geçtiği yıl da doğrudan ölçülmüş değil, Anadolu ağaçlarından Venüs kaydı ve buz çekirdeğine uzanan bir zincirle çıkarılıyor. Zincirin her halkası ayrı ayrı sınanabilir; bu yöntemin gücü de burada.

Bir de küçük bir tutarsızlık var: kaynaklar püskürmeyi MÖ 1628-1627 diye verirken ZME Science, Venüs'teki anormal yılları 1627-1626 olarak yazıyor. Buzdaki tarihleme ile gökbilim hesabının yıl düzeyinde nasıl hizalandığı orijinal makalenin ayrıntısında yatıyor.

Hitit İmparatorluğu için yan bulgu

Aynı Anadolu ağaç halkası kaydı, Gordion'da MÖ 1228-1188 arasında olağandışı kuru koşullar, MÖ 1194-1192 arasında ise çok yıllı sert bir kuraklık gösteriyor. Phys.org bunun Hitit başkenti Hattuşa'nın düşmesinden yaklaşık iki yıl öncesine denk geldiğini, imparatorluğun çöküşüne katkı yapmış olabileceğini yazıyor. Anadolu Arkeolojisi ise tek başına ağaç halkasının çöküşün nedenini kanıtlayamayacağını, kuraklığın başka arkeolojik ve tarihsel kanıtlarla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.

Sırada ne var?

Ekibe göre aynı yöntem başka dönemlerin tarihlerini de netleştirebilir: "Takvim tarihli ağaç halkalarından alınan tek yıllık radyokarbon ölçümleri, kronolojileri iyileştirmek için yeni fırsatlar sunuyor." Türkiye'nin höyüklerinde ve müzelerinde duran daha çok ahşap, bu zincirin yeni halkalarını sağlayabilir. Açık soru şu: Venüs-yanardağ eşleşmesini sınayabilecek, benzer ölçekte başka bir bağımsız kanıt bulunabilir mi?

Fotoğraf: M. Williams, National Park Service, Public domain, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Kültür Masası

Bu içerik, Yudum Kültür Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,4955,4066,28İstanbul16°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiHayvan rekorları testi: en hızlı, en derin, en uzun ömürlü kim?En hızlı dalışı hangi kuş yapıyor, en derine hangi memeli iniyor, hangi omurgalı yüzlerce yıl yaşıyor?…
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu için enerji yoğun ve dönüştürücü bir tonda başlıyor. Güneş'in Yay burcundaki…

Günün sorusu

"Filenin Sultanları" hangi milli takımımızın lakabıdır?

Haftanın düellosu

Bu bölümde

Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →