Kültür

Bataklıkta bulunan 2.000 yıllık genç kadının ölümü koronerce incelendi

Kuzey İrlanda'daki turbalıktan çıkan Demir Çağı kadınının ölümü, koroner incelemesi biçiminde ele alındı; bulgular ve kesin bilinmeyenler bu yazıda.

19 Kasım 20265 dk okuma
Bataklıkta bulunan 2.000 yıllık genç kadının ölümü koronerce incelendi

Ekim 2023'de Kuzey İrlanda'daki Bellaghy yakınlarında turba kazan işçiler, toprağın içinden insan kemikleri çıktığını fark etti. Kalıntıların iki bin yıldan eski olduğu sonradan anlaşıldı. Şimdi aynı kalıntıların sahibi, modern bir inceleme biçimiyle yeniden masaya yatırıldı: Belfast'taki Ulster Müzesi'nde, Kuzey İrlanda Koroneri Joe McCrisken başkanlığında açık bir oturum yapıldı.

Koroner, ani ya da açıklanamayan ölümlerin kim, nerede, ne zaman ve nasıl gerçekleştiğini araştıran resmî görevlidir. Müzenin duyurusuna göre bu etkinlik gerçek anlamda bir koroner soruşturması değil, onun yöntemini izleyen eğitici bir çalışmaydı. Amaç, McCrisken'in kapanışta söylediği gibi, uzak geçmişe modern hukuki sonuçlar dayatmak değil, eldeki kanıtı şeffaf biçimde tartmak ve adı konmamış genç bir kadının hikâyesini anlatmaktı. Smithsonian Magazine'in haberini, müzenin kendi bültenleriyle karşılaştırarak yazıyoruz.

Reklam

Önce bir oğlan sanıldı

Kalıntılar Ballymacombs More adlı yerleşim biriminde bulundu; turba çıkaran Bulrush Horticulture şirketinin çalışanları fark etti. Ocak 2024'te Kuzey İrlanda Polis Teşkilatı'nın (PSNI) arkeoloji birimi ilk değerlendirmeyi yayımladığında kalıntılar 13-17 yaşında bir erkeğe atfediliyordu ve "Bellaghy Oğlanı" diye anılıyordu.

Bir yıl süren çalışma bunu değiştirdi. Şubat 2025'te Ulusal Müzeler Kuzey İrlanda (NMNI) iskeletin büyük olasılıkla 17-22 yaşında bir kadına ait olduğunu açıkladı. Kasım 2026'daki müze bülteni yaş aralığını 15-22 olarak veriyor; yani alt sınır konusunda kaynaklar arasında küçük bir fark var. Bu yüzden "genç yetişkin" demek daha güvenli. Cesedin boyu yaklaşık 5 fit 6 inç, yani 1,68 metre dolayında tahmin ediliyor. Tarihleme, kalıntıları MÖ 343 ile MÖ 1 arasına, Demir Çağı'na yerleştiriyor.

Bulunduğu yerBallymacombs More, Bellaghy yakını, Londonderry kontluğu
Bulunma zamanıEkim 2023
Tarih aralığıYaklaşık MÖ 343 - MÖ 1 (Demir Çağı)
Biyolojik profilGenç kadın, 15/17-22 yaş, yaklaşık 1,68 m
Eksik olanKafatası; bulunamadı
Yanında çıkanBitkisel liften dokunmuş bir parça, dizlerin altında
Kullanılan adBallymacombs More Woman; yöre halkı "Áine" diyor

Tablodaki veriler National Museums NI'ın Şubat 2025 ve Kasım 2026 bültenlerinden ve Smithsonian haberinden derlendi.

Adlandırma kuralı ve yöre halkının tercihi

Bataklık cesetleri, bulundukları yerleşim biriminin adı ile cinsiyetin birleşimiyle anılır; Benzer buluntularda uygulanan bu kurala göre, kalıntıların kadına ait olduğu anlaşılınca ad Ballymacombs More Woman (Ballymacombs More Kadını) oldu. Bellaghy halkı ise ona İrlanda mitolojisindeki bir tanrıçadan esinle "Áine" demeyi benimsedi. Bellaghy Tarih Derneği'nden Séamus Mac an Fhirléighinn, BBC'ye "Áine bizden biri gibi" dedi ve oturumda ona yakınlarının sahip çıkması gerektiğini vurguladı.

Ölümün nedeni: boyundaki kesik izleri

İskeleti inceleyen Queen's University Belfast arkeoloji profesörü Eileen Murphy, Şubat 2025'teki açıklamasında şöyle dedi: pek çok Demir Çağı bataklık cesedinde olduğu gibi genç kadın son derece şiddetli bir ölüm yaşadı; boğazından kan akışı olmuş, ardından baş kesilmişti. Baş götürülmüş, beden bırakıldığı yerde kalmış ve iki bin yıl sonra makineyle çalışan işçiler tarafından bulunmuştu.

Dayanağı boyun omurlarındaki kesik izleri. NMNI'ın arkeoloji küratörü Niamh Baker, BBC'ye bu izlerin kadının "bataklıkta kasten başı kesildiğini" gösterdiğini söyledi. Kasım 2026'daki oturumda ulaşılan sonuç ise müze bülteninde şöyle özetleniyor: baş kesme eylemi, büyük olasılıkla arkadan, keskin kenarlı bir aletle gerçekleştirilmişti.

Bu sonuca ulaşmak için dokuz kurumdan araştırmacı mikro-BT taraması, sayısal haritalama, üç boyutlu görüntüleme ve kemik, saç, deri, tırnak ile dokuma parçası üzerinde özel analizler kullandı. Bu yöntemlerle kadının yaşı, sağlığı, beslenmesi ve dış görünüşü hakkında da ipuçları toplandı; müzenin bültenleri bu ek bulguların ayrıntısını vermiyor.

Bilinmeyenler

Müze bülteni açık konuşuyor: iki bin yılı aşkın bir ölümün koşullarının hepsi hiçbir zaman kesin çözülemeyecek. Kafatası bulunmadığı için başa ilişkin hiçbir kanıt yok. Baş kesmenin neden yapıldığı da bilinmiyor. Baker, bunun kuzeybatı Avrupa'da Demir Çağı boyunca görülen ritüel ve adak geleneğine uyabileceğini söylüyor. İrlanda Cumhuriyeti'nde bulunan benzer Demir Çağı erkek cesetlerinin yönetici konumlarla ilişkilendirildiğini de ekliyor ve soruyor: "Kadın bir hükümdar mıydı?" Başka bir olasılık olarak, olayın o dönemdeki tarım ya da hava koşullarıyla ilgili bir sorunla bağlantılı olabileceğini belirtiyor. Bunların hiçbiri kanıtlanmış değil; Baker bunları soru olarak ortaya koyuyor.

Şubat 2025'te Murphy, eski DNA analizinin sonuçlanmasının yeni bulgular getireceğini umduğunu söylemişti. Okuduğum bültenlerde bu analizin sonucu yer almıyor; dolayısıyla soy ve yerel olup olmadığı sorusu şimdilik açık.

Bataklık bir ceseti nasıl saklar?

Bataklık cesetlerinin en iyi korunanları, Smithsonian Magazine'in aktardığına göre, yüksek turbalıklardan çıkıyor. Bu turbalıklar su tahliyesinin zayıf olduğu çukurlarda oluşur: zemin suya doyar, bitki çürümesi yavaşlar ve binlerce yıl boyunca turba yosunu (Sphagnum) katman katman birikir. Sonunda yalnızca yağmur suyuyla beslenen bir kubbe ortaya çıkar. Böyle bir turbalıkta mineral çok azdır, oksijen çok azdır, asit ise boldur. Kuzey Avrupa'nın düşük sıcaklığı da eklenince ortaya doğal bir buzdolabı çıkar.

Danimarka'da 1950'de bulunan Tollund Adamı'nın başı; turbalık yüz hatlarını yaklaşık 2.300 yıl boyunca korudu
Danimarka'da 1950'de bulunan Tollund Adamı'nın başı; turbalık yüz hatlarını yaklaşık 2.300 yıl boyunca korudu — Sven Rosborn, Public domain (Wikimedia Commons)

Ölümden kısa süre sonra asit derinin, saçın ve tırnakların tabaklanmasını başlatır. Yosun öldükçe sphagnan adlı karbonhidrat polimerini salar; sphagnan azotu bağlar, bakterilerin üremesini durdurur ve bedeni daha da kurutur. Aynı madde kemiklerden kalsiyum çeker; bu yüzden uzun süre bataklıkta kalan kemikler yumuşar ve ceset "ezilmiş kauçuk bir bebeğe" benzer. Asit DNA'yı da parçaladığı için, en yoğun dokular olan diş ve kayalık kemik, genetik veri için en umut verici bölgeler sayılıyor.

Bu korunma bir kazara ortaya çıkıyor. Smithsonian'a göre bu işi yapan insanların turba yosununun bedeni koruyacağını bildiği "son derece olası değil". Günümüzde ise turba yakıt olarak az kullanıldığı için ceset bulgusu da seyrekleşiyor; turba hâlâ çıkarıldığı yerlerde ise büyük makineler, elle kesimde bütün çıkabilecek kalıntıyı parçalayabiliyor.

Şiir, müze ve sorumluluk

Bataklık cesetleri yalnızca arkeolojiye değil edebiyata da girdi. Nobel ödüllü İrlandalı şair Seamus Heaney, "The Tollund Man" ve "The Grauballe Man" gibi şiirlerini bu buluntulardan esinle yazdı. NMNI ve Queen's University Belfast, Heaney'nin North kitabının 50. yılı vesilesiyle Şubat 2025'te Seamus Heaney HomePlace'te bir sempozyum düzenledi.

Ulster Müzesi, Erken Halklar galerisini yenilerken Ballymacombs More Woman'ın kalıntılarını sergilemeyecek; onun yaşamını illüstrasyon ve şiir gibi araçlarla anlatmayı seçti. NMNI küratörlük başkanı Hannah Crowdy'nin sözleriyle, "Ballymacombs More Woman bizim gibi bir insandı" ve keşfi, müze koleksiyonlarındaki insan kalıntılarının bakımı sorusunu da gündeme getiriyor.

Açık soru şu: kafatası hiç bulunamayacaksa ve eski DNA sonuçları gelecekse, bir tanrıçanın adını taşıyan bu genç kadın hakkında aslında ne kadarını öğrenebileceğiz? Yanıt, laboratuvardaki sonuçlara olduğu kadar, müzenin ona nasıl yaklaşacağına da bağlı.

Fotoğraf: Mark Healey, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Kültür Masası

Bu içerik, Yudum Kültür Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,4455,3466,55İstanbul16°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiAlışveriş tipin ne?Kampanya avcısı mısın, listeci mi, anlık mı? Altı soruda alışveriş huyunu söylüyoruz — sonunda küçük bir…
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu için içsel gücünüzün ve sezgilerinizin ön plana çıktığı, kendinizi daha net ifade…

Günün sorusu

"Çalıkuşu" romanının yazarı kimdir?

Haftanın düellosu

Bu bölümde

Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →