Mayıs 2024 fırtınası Van Allen kuşaklarını geçici olarak dörde böldü
Belçikalı araştırmacılar, 2024 Anneler Günü fırtınasından sonra PROBA-V uydusunun elektron kuşağını iki yerine dört parça olarak ölçtüğünü bildirdi.

Dünya'yı çevreleyen radyasyon kuşakları ders kitaplarında hep iki simit olarak çizilir: içte bir, dışta bir, ortada boş bir aralık. Mayıs 2024'ün ortasında bu çizim birkaç hafta boyunca eksik kaldı. Belçika Uzay Aeronomi Enstitüsü'nden (BIRA-IASB) Viviane Pierrard ve ekibi, ESA'nın PROBA-V uydusundaki parçacık ölçerin verisinde elektron kuşaklarının iki değil dört olduğunu gösterdi. Çalışma 16 Kasım 2026'da npj Space Exploration dergisinde yayımlandı; ScienceAlert'in haberi de bu makaleye dayanıyor.
Bulgunun ilginç yanı yalnızca tek seferlik olması değil. Aynı makaleye göre üç kuşaklı düzenler 2024'ten beri birkaç kez daha görüldü. Yani uzayın bu bölgesi, kitaplardaki sabit resimden daha oynak davranıyor ve bunun nedeni hâlâ tam çözülmüş değil.
Van Allen kuşakları nedir?
Van Allen kuşakları, Dünya'nın manyetik alanının tuttuğu yüklü parçacıkların oluşturduğu simit biçimli bölgelerdir. Adını, ilk uydu ölçümlerinde bu yoğun radyasyonu bildiren James Van Allen'dan alır. Simit biçimi, parçacıkların manyetik alan çizgileri boyunca bir yarımküreden ötekine gidip gelmesinden doğar.
Makalenin tarifine göre iki kuşağın içeriği farklıdır:
- İç kuşak: kararlıdır; birkaç yüz megaelektronvolta (MeV) kadar enerjili protonlarla, birkaç MeV'nin altında enerjili elektronlar barındırır.
- Dış kuşak: çok daha değişkendir; enerjisi 500 kiloelektronvoltun (keV) üzerindeki görece ışık hızına yakın elektronlardan oluşur. Parçacık sayısı fırtına sırasında dakikalar içinde, fırtınadan sonra günler içinde oynayabilir.
- Oluk (slot): ikisini ayıran, parçacık bakımından fakir bölge. Ekvator düzleminde Dünya merkezinden yaklaşık 2,5 Dünya yarıçapı (1 yarıçap = 6371 km, yani yaklaşık 16.000 km) uzaklıktadır.
Uzaklık anlatılırken sık kullanılan "L değeri" (McIlwain parametresi), bir manyetik alan çizgisinin ekvator düzlemini Dünya yarıçapı cinsinden kaç birimde kestiğini söyler. Aşağıda L = 1,9 gibi değerler görürseniz, bunu "Dünya merkezinden 1,9 yarıçap uzakta" diye okuyabilirsiniz.
Fırtına ve dört kuşağın oluşumu
10-11 Mayıs 2024 gecesindeki "Anneler Günü" fırtınası, son 20 yılın en güçlüsüydü; fırtına şiddetini gösteren Dst indeksi −412 nT'ye indi (değer ne kadar eksiye giderse fırtına o kadar şiddetlidir). Makaleye göre fırtına hem elektron hem proton kuşaklarında olağandışı değişimlere yol açtı. Ekip, tabloda özetlenen gelişmeyi PROBA-V'in ölçümlerinden çıkardı.
| 7 Mayıs 2024 | Fırtınadan önce iki kuşak var; iç kuşak çok sönük. |
|---|---|
| 11 Mayıs 2024 | Fırtına oluğu parçacıkla doldurur; iç kuşakta akı artar. Oluğun en alt kısmı L = 1,9 civarında bir çizgi olarak görünür kalır. |
| Birkaç gün sonra | Olağan oluk L = 2,4 civarında yeniden belirir; böylece üç kuşak görülür. |
| Haziran 2024 | Dış kuşağın içinde L = 3,8 civarında yeni bir oluk açılır; dört kuşak bir aydan uzun süre kalır. |
| Haziran sonu | Yeni bir fırtına dış kuşağı L = 3'e kadar doldurur; fazladan oluk kapanır, L = 1,9'daki oluk da yavaş yavaş kaybolur. |
| Ağustos 2024 | İki kuşaklı yapı geri döner; dış kuşak yine de oynak kalır. |
Tablodaki veri, yukarıda anılan npj Space Exploration makalesindeki ölçümlerin özetidir.
"Kuşak" burada ne demek, nasıl ölçüldü?
Ölçümü yapan alet, PROBA-V'e takılı EPT (Enerjik Parçacık Teleskobu). PROBA-V, 2013'te fırlatılan ve Güneş'le eşzamanlı, kutuplardan geçen alçak bir yörüngede (820 km) dolaşan bir ESA uydusu. EPT elektron akısını 0,5-8 MeV arasında 6 kanalda, proton akısını 9,5-248 MeV arasında 10 kanalda ölçüyor.
Yazarlar kuşağı şöyle tanımlıyor: akıdaki yerel bir en yüksek değer kuşak, yerel bir en düşük değer oluk; ikisi de 5 günden uzun sürerse sayılıyor. Makaledeki dört kuşaklı şekil, 500-600 keV'lik ilk kanalın verisinin dipol bir manyetik alanın çizgileri boyunca eşlenmesiyle çizilmiş bir gösterim. Dört kuşak 500 keV ile 2,4 MeV arasındaki ilk beş kanalda görülüyor; 2,4-8 MeV kanalında yalnızca dış kuşakta hafif bir ayrışma var.
Oluk neden açıldı?
Makale çoklu kuşakların başlangıcını Güneş'ten gelen koronal kütle atımlarına bağlıyor. Yazarların ifadesiyle: "Birden çok Van Allen kuşağı, Dünya'nın uzay ortamını bozan koronal kütle atımlarının gelişiyle açıkça ortaya çıkıyor." Dst değeri −100 nT'nin altına inen fırtınalar elektronları oluk bölgesine itiyor; elektronlar ne kadar derine girerse o kadar derin bir yeni oluk kalıyor.
Fazladan oluklar için önerilen açıklama dalga-parçacık etkileşimi. Çok düşük frekanslı (VLF) dalgalar yüksek enerjili elektronları atmosfere saçarak kuşaktan çıkarabiliyor. Yazarlar ana oluktan plazmasfer içindeki "hiss" dalgalarını sorumlu tutuyor; 1 MeV üstünde EMIC dalgalarının da rol oynayabileceğini belirtiyor. Denizaltı iletişiminde kullanılan güçlü VLF vericilerinin de dar bir oluk açmış olabileceği ileri sürülüyor; yazarlar buna "olabilir" diyor ve yıldırımların yol açtığı ıslık benzeri dalgaların son yıllarda arttığına dair kanıt bulunmadığını ekliyor.
İlk değil, ama alışılmış da değil
Üç kuşaklı bir düzen daha önce yalnızca bir kez, 2 Eylül 2012'de görülmüştü. O günün ölçümleri, NASA'nın ikiz Van Allen Probes (RBSP) uydularının fırlatılmasından üç gün sonra elde edildi; 2 MeV üstü elektronlardan oluşan üçüncü kuşak dört hafta kadar kaldı. Probes görevi 2019'da sona erdi. Makaleye göre bu yapı 2024 Mayısına kadar bir daha gözlenmedi.
Yeni makalenin asıl iddiası, bundan sonrası: Ekibe göre üç kuşak 7-10 Ekim 2024 fırtınasından (en düşük Dst −335 nT) sonra bir ay boyunca, Haziran 2025'te, Temmuz 2026'da ve 2026'nın başındaki bir başka fırtınadan sonra da görüldü. Önceki güneş döngüsünün 2014-2015 fırtınalarında bu yapı yoktu; o zaman parçacıklar doğrudan iç kuşağa enjekte olmuş ve iç oluk bulunmuyordu. Yazarlara göre fark, ana olukla ilgili: oluk eskisinden daha derine, L = 1,9'un altına kadar iniyor. Bunun "muhtemelen" jeomanyetik düzensizlikler sırasında artan hiss dalgalarından kaynaklandığını yazıyorlar.
Aynı fırtına, başka bir uydu
PROBA-V tek ekip değil. Colorado Üniversitesi Boulder'dan Xinlin Li'nin ekibi, NASA'nın CIRBE küp uydusundaki REPTile-2 aletiyle aynı fırtınayı inceledi ve sonuçlarını Şubat 2025'te Journal of Geophysical Research: Space Physics'te yayımladı. NASA'nın duyurusuna göre ekip, kalıcı Van Allen kuşaklarının arasına yerleşmiş iki yeni geçici kuşak buldu; en içtekinde hem enerjili elektronlar hem protonlar vardı ve geçici kuşaklarda bu birleşim daha önce görülmemişti. Elektron kuşağı üç aydan uzun sürdü; proton kuşağının çok daha uzun yaşayabileceği belirtildi. Eskiden geçici kuşaklar yaklaşık dört hafta dayanıyordu.
Li, NASA'nın bülteninde, fırtınadan önceki ve sonraki verileri karşılaştırınca "Vay, bu gerçekten yeni bir şey" dediğini anlatıyor. İki çalışma farklı uydudan, farklı bir kuşak sayımıyla yapıldığı için "iki yeni kuşak" ile PROBA-V'in "dört elektron kuşağı" aynı şeyin iki adı sayılmamalı. Pierrard'ın makalesi de 9,5-13 MeV'lik protonların bu fırtınada iç kuşağa olağandışı biçimde enjekte edildiğini ve 2024 sonunda hâlâ orada olduklarını yazıyor; protonlar elektronlardan çok daha uzun yaşıyor.
Uydular ve astronotlar için anlamı
Pierrard ve arkadaşları, Van Allen kuşaklarındaki çok enerjili parçacıkların uzay araçları ve mürettebatları için önemli bir tehlike oluşturduğunu yazıyor. ScienceAlert'in aktardığı kadarıyla bu parçacıklar uyduların elektroniğine ve güneş panellerine zarar verebiliyor. NASA'nın duyurusu bir ayrıntıya daha değiniyor: jeostasyoner yörüngeye ulaşacak uydular son konumlarına varmadan önce Van Allen kuşaklarından birkaç kez geçiyor.
Bu yüzden kuşakların tam nerede, hangi enerjide durduğu pratik bir soru. Makaledeki sonuç şu: fırtınadan sonraki haftalarda aynı yörünge, daha önce "oluk" sayılan yerde bile bambaşka bir parçacık ortamına sahip olabiliyor.
Bulgunun sınırları
- Dört kuşaklı yapı bu makalede yalnızca alçak yörüngedeki tek bir aletin (PROBA-V/EPT) verisiyle ve dipol alan çizgileri boyunca eşlenerek gösteriliyor.
- Çoklu kuşaklar enerjiye bağlı: Ekim 2024 ve Temmuz 2026'da esas olarak 500-600 keV aralığında görülüyor; en yüksek enerji kanalında dört kuşak yok.
- Olukların nedeni için öne sürülenler (hiss, EMIC, VLF vericileri) olası katkılar; yazarlar bunların birlikte ve karmaşık biçimde çalıştığını söylüyor ve ayrıntıyı ileride benzetim ve modellerle inceleyeceklerini belirtiyor.
- Makale kuşak yapısını anlatıyor; bunun uydularda ya da astronotlarda bir soruna yol açıp açmadığını ölçmüyor.
Sırada ne var?
Açık soru, 2024'ten bu yana görülen çoklu kuşakların geçici bir sapma mı yoksa Dünya'nın radyasyon ortamının yeni, sık görülen bir hâli mi olduğu. Yazarlar, bu uzun ömürlü ek kuşakların nasıl oluşup evrildiğini ileride benzetimler ve modellerle daha ayrıntılı inceleyeceklerini belirtiyor; cevap oradan çıkacak.
Fotoğraf: NASA, Public domain, Wikimedia Commons
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/van-allen-kusaklari-mayis-2024-firtinasi-dort-elektron-kusagi.html — Yazdırma tarihi:




















