Artemis II roketi iyonosferde 5.000 km'lik iki delik açtı

Bir GPS uydusunun sinyali yaklaşık 20.200 kilometre yükseklikten yola çıkar ve yere ulaşmadan önce iyonosferden geçer: yaklaşık 50 kilometrenin üstünde başlayan, elektrik yüklü atmosfer katmanından. Bu katmandaki elektron sayısı değişirse sinyal biraz erken ya da geç gelir ve konum ölçümü şaşar.

Tayvan'daki Ulusal Cheng Kung Üniversitesi'nden bir ekip, 1 Nisan 2026'da Kennedy Uzay Merkezi'nden kalkan Artemis II roketinin tam bu katmanda, GPS ölçümlerinden okunabilen büyük izler bıraktığını bildiriyor. Çalışma ön baskı (yayın öncesi sürüm) olarak çevrimiçi yayımlandı; bulgular henüz hakem sürecinden geçmiş bir makale olarak okunmamalı.

Elektronları sinyal gecikmesinden saymak

Ekip, ABD'li bilim kurumlarının yer kabuğunun milimetrik hareketlerini izlemek için kullandığı yüksek duyarlıklı, sabit GPS alıcı ağlarının verisini kullandı. Space.com'un aktardığına göre yöntem şöyle: GPS sinyalinin uzaydan yer istasyonuna ulaşma süresi ölçülüyor ve bundan, roketin geçişinin iyonosferdeki serbest elektron yoğunluğunu nasıl değiştirdiği yeniden kuruluyor.

İki delik, üç bozulma

İyonosferin bozulması genellikle Güneş'ten gelen yüklü parçacıklarla, yani bir güneş fırtınasıyla ilişkilendirilir. Roketin yarattığı etki başka türden: Space.com'a göre roketin süpersonik uçuşunun doğurduğu şok dalgası iyonosferde bir delik açıyor ve bu etki güneş kaynaklı olandan çok daha kısa ömürlü.

Araştırmacılar iki "iyonosfer deliği" gözlemledi. Biri 65 metre uzunluğundaki SLS çekirdek kademesinden, öteki üst kademenin iki itki ateşlemesinden kaldı. Delikler Amerika kıtası boyunca doğudan batıya yaklaşık 5.000 kilometre uzanan dev bir iz gibiydi. Ateşlemeler yaklaşık 185 kilometre yükseklikte, kalkıştan bir saatten uzun süre sonra gerçekleşti ve Orion kapsülünün Dünya'nın çekiminden kurtulup Ay'a yönelmesini sağladı. Space.com'a göre çekirdek kademe çok güçlü olsa da, iyonosferin içinde yapılan ikinci kademe ateşlemelerinin yarattığı bozulma çok daha belirgindi.

Ekip, Artemis II'yi aynı bölge üzerinde üç ayrı bozulma üreten ilk tek görev olarak tanımlıyor. Hackaday'in çalışmayı özetlerken belirttiği gibi bozulmalar dalgalar halinde Kuzey Amerika'yı baştan sona kat etti.

Fırlatma	1 Nisan 2026, Kennedy Uzay Merkezi
Bozulma sayısı	3 (aynı bölgenin üzerinde, Kuzey Amerika)
Boyut	5.000 kilometreden büyük
Elektron değişiminin konum hatası karşılığı	birkaç metre
Starship test fırlatmalarına oranı	10 kata kadar daha şiddetli

Veriler, çalışmayı haberleştiren Space.com'dan alındı.

Birkaç metre neden önemli?

Çalışmanın ortak yazarlarından yer bilimci Charles Lin, Space.com'a şöyle konuştu: birkaç metrelik bir konum hatası otonom bir aracın şerit değiştirmesine yetebilir; etki yalnızca sürücüsüz araçları değil, dronların konumlandırmasını da ilgilendiriyor. Burada bir ayrım önemli: bu değerler, elektron değişiminin GPS ölçümünde yaratabileceği hatanın karşılığı. Space.com da etkinin "geçici ve yerel hatalara yol açabileceğini" söylüyor; gerçek bir cihazın o anda bozulduğuna dair bir bildirimden söz edilmiyor.

Karşılaştırma için bir ölçü: Space.com'a göre Starship, kalkışta SLS'in yaklaşık iki katı itki üretiyor; buna rağmen Artemis II'nin bozulmaları, Starship test fırlatmalarında görülenlerden 10 kata kadar şiddetliydi. Lin, yerden uzaya çıkış sırasında benzer etkilerin bilindiğini, ama gezegenler arası bir görevdeki bu türden bir yörünge manevrasını daha önce hiç görmediklerini söyledi.

Sırada ne var?

Lin, önümüzdeki yıllarda Ay'a ve Mars'a daha çok görev gideceğini, bu uzay havası etkilerinin de o ölçüde belirginleşeceğini söylüyor. Çalışma hakem sürecinden geçtiğinde sayılar ve yorumlar değişebilir. Açık kalan sorular da var: bu boşluklar ne kadar süre kalıyor ve gerçek bir cihazda ölçülebilir bir arızaya yol açıyor mu? Kaynaklarda bu konuda bir ölçüm yok.

Fotoğraf: NASA Marshall Space Flight Center / NASA/ Sam Lott / n/a, Public domain, Wikimedia Commons