Nazi Almanyası’nın Son Nükleer Deneyi, Beklenenin Çok Gerisinde Kaldı
Yeni bir bilimsel araştırma, Nazi Almanyası’nın 1945’te denediği B8 reaktörünün çalışır hâle gelmesi için gereken uranyum ve ağır su miktarının, savaş sırasında ülkenin elinde bulunan kaynakların çok ötesinde olduğunu ortaya koydu.
II. Dünya Savaşı sırasında, Amerika Birleşik Devletleri atom bombasını geliştirmek için yürüttüğü Manhattan Projesi, Nazi Almanyası’nın benzer bir silah üretme ihtimaline karşı bir motivasyon kaynağıydı. O dönemin en önemli sorularından biri, Almanya’nın nükleer programının ne kadar ilerlediğiydi. Yeni bir bilimsel inceleme, Almanya’nın son deneysel reaktörü B8’in, beklenenden çok daha büyük bir uranyum ve ağır su eksikliği nedeniyle çalışır hâle gelmesinin imkânsız olduğunu gösterdi.
Almanya’nın nükleer araştırmaları, "Uranprojekt" adıyla yürütülüyordu ve bu çabanın en üst noktası, fizikçi Werner Heisenberg liderliğinde 1945’te inşa edilen B8 yığınıydı. B8, doğal uranyum küpleriyle ağır su içinde süspansiyon halinde çalışan bir deney reaktörüydü. Ağır su, nükleer fisyonda ortaya çıkan nötronları yavaşlatarak, uranyum çekirdeklerinin daha verimli bir şekilde bölünmesini sağlayan bir moderatördür. Ancak bu kritik madde, savaş yıllarında Almanya’nın erişebildiği en sınırlı kaynaklardan biriydi.
Almanya, ağır su temininde tek Avrupa kaynağı olarak Norveç’teki Vemork’taki Norsk Hydro tesisine güveniyordu. 1940’ta Norveç’in işgaliyle bu tesise el konulmuş, ancak Müttefikler 1943 Kasım 16’da gerçekleştirilen büyük bir Amerikan bombardımanı ile üretimi büyük ölçüde durdurmuştu. Bu sabotaj, Almanya’nın reaktörüne yeterli ağır suyu sağlayamamasının başlıca nedeni olarak kabul ediliyor.
Amerikan güçleri 1945’te B8 reaktörünü bulup söktüklerinde, cihazın hâlâ kritik hâle ulaşmadığı ortaya çıktı. Kritik hâl, bir zincir reaksiyonun dışarıdan bir nötron kaynağına ihtiyaç duymadan kendini sürdürebildiği noktadır; bu, bir nükleer reaktörün çalışması için temel bir şarttır. Heisenberg, B8’in kritik hâle yaklaşmış olduğunu ve yalnızca biraz daha fazla uranyumla çalışır hâle gelebileceğini iddia etmişti. Ancak Timothy Koeth ve ekibinin yeni çalışması, bu iddiayı çürütüyor.
Koeth ve meslektaşları, B8’de kullanılan iki doğal uranyum küpünü ve döneme ait teknik raporları, mektupları ve arşiv belgelerini inceledi. Yaptıkları hesaplamalar, B8 reaktörünün sürdürülebilir bir zincir reaksiyon başlatabilmesi için mevcut miktarın yaklaşık iki katı uranyum ve iki katından fazla ağır suya ihtiyaç duyduğunu gösterdi. Bu miktarlar, savaş sırasında Almanya’nın elde edebildiği toplam uranyum ve ağır su stoklarını aşmaktaydı. Özellikle ağır su eksikliği, reaktörün çalışmasını imkânsız kılan en büyük engel olarak öne çıktı.
Bu bulgular, Nazi Almanyası’nın nükleer silah geliştirme çabasının, tarihsel olarak sıkça abartılan bir başarı izlenimi verdiğini, gerçekte ise kritik materyal eksikliği nedeniyle çok geride kaldığını kanıtlıyor. Almanya’nın nükleer programının, Heisenberg’in iddialarının aksine, sadece birkaç eksik parça değil, temel kaynakların yetersizliğiyle sınırlı olduğu ortaya çıktı. Bu yeni perspektif, II. Dünya Savaşı’nın nükleer tarihine ışık tutarken, Manhattan Projesi’nin acil ve büyük ölçekli çabalarının da gerekçesini bir kez daha doğruluyor.
