Teknoloji

Akciğer balığı karaya çıkarken derisini bir toksinle yeniden kuruyor

New Mexico araştırmacıları, akciğer balığının kuraklıkta derisini bağışıklık hücrelerinin salgıladığı bir toksinle karaya uyarladığını gösterdi.

18 Kasım 20265 dk okuma
Akciğer balığı karaya çıkarken derisini bir toksinle yeniden kuruyor

Afrika'nın kurak mevsiminde bir akciğer balığının gölü çekilir. Balık çamura gömülür, kıvrılır, etrafını mukusla sarar ve aylarca, bazen yıllarca nefes alıp bekler. Yeniden yağmur yağana kadar suya hiç değmeyen bir derinin bu sürede ayakta kalması gerekir. New Mexico Üniversitesi'nden (UNM) bir ekip, bu dönüşümü yöneten bir moleküle ulaştı: derinin yeniden biçimlenmesini sağlayan bir toksin.

Bulgu, kasım ayında Cell dergisinde yayımlandı. İlginç yanı, toksinin balığı zehirlemek için değil, derisini kuru hayata hazırlamak için kullanılması. Üstelik bu işi bağışıklık sisteminin hücreleri yapıyor. Yani kara hayatına geçişin ardında, savunma hücrelerinin günlük fizyolojiye de karıştığı bir düzenek duruyor.

Reklam
Batı Afrika akciğer balığı (Protopterus annectens), Liège'deki bir akvaryumda
Batı Afrika akciğer balığı (Protopterus annectens), Liège'deki bir akvaryumda — Vassil, CC0 (Wikimedia Commons)

Deri neden değişmek zorunda?

UNM'nin duyurusuna göre balıkların derisi, insandaki bağırsak ve akciğer yüzeyleri gibi sürekli mukus salgılayan bir mukoza tabakası. Suda bu tabaka sorun çıkarmaz. Karada ise kuruluğa, mor ötesi ışığa ve suda karşılaşılmayan başka etkenlere karşı korunması gerekir. Bunu sağlayan genel süreç "doku yeniden biçimlenmesi" (tissue remodeling) olarak adlandırılıyor. Duyuruda verilen örnek, doğumdan sonra annenin süt bezlerinin süt üretmeye başlaması.

Araştırma ekibini yöneten Irene Salinas ile makalenin ilk yazarı, Life Sciences Research Foundation'ın doktora sonrası araştırmacısı Daphne Siciliani, işe bir bağışıklık biyoloğu gözüyle bakmış. Ekip laboratuvarda akciğer balıklarını karaya uyum durumuna soktuğunda, granülosit adı verilen bağışıklık hücrelerinin deriyi doldurduğunu daha önce görmüştü. Bu hücreler beyaz kan hücrelerinin bir türü. Sorulan soru basitti: bu hücreler orada ne yapıyor?

Tek bir gen, deriyi kuruya çeviriyor

Salinas'a göre ipucu rastlantıyla geldi: balığın genomunda, sudaki balığın derisinde zaten çalışan ama karaya uyum sırasında etkinliği çok artan bir gen vardı. Salinas bunu "riskli bir proje" diye anlatıyor ve "Bir toksin gibi ilginç bir şeye rastlayacağımızı hiç düşünmemiştim" diyor. Siciliani'nin aktardığına göre ekip, başlarken bu toksin ya da akrabaları hakkında hiçbir şey bilmiyordu. Akciğer balıklarının insanlara ya da başka hayvanlara karşı zehirli olarak bilinmemesi de durumu daha şaşırtıcı kılıyordu.

Ekip toksinin laboratuvarda üretilmiş bir kopyasını (Protop-CrTX) yaptı ve farklı deri hücre türlerine uyguladı. Toksin, hücre zarında küçük delikler açıyor; potasyum bu deliklerden dışarı sızınca hücre zarar görüyor. Akciğer balığının kendi hücrelerinde ise delikler yine açılıyor, ama hücreler potasyum kaybını önleyecek ve delikleri onaracak bir yetenek geliştirmiş görünüyor. Zarar yerine kontrollü bir dönüşüm ortaya çıkıyor.

Siciliani'nin deyişiyle, "Bu toksinin bir damlası, sudaki bir akciğer balığının derisini karaya uyum sağlamış bir akciğer balığının derisine benzetmeye yetiyor." Bu yüzden ekip molekülü, bir doku yeniden biçimlendirme aracı olarak tanımlıyor.

Bakteriden gelen bir miras olabilir

Araştırmacılar atasal toksin geninin bir bakteride ortaya çıktığını ve milyonlarca yıl önce denizde yaşayan akciğer balığı atalarına geçtiğini düşünüyor. Bu bir hipotez, kesinleşmiş bir olay anlatımı değil. Siciliani'ye göre gen zamanla yeniden kullanılmış: başlangıçta tek ekzondan oluşan basit bir gene birçok parça eklenmiş. Sonuçta Afrika akciğer balığının toksini daha az zehirli, deriyi kendi kendine yeniden biçimlendirmede ise daha elverişli hale gelmiş.

Toksini deriye taşıyanlar yine aynı granülositler. Çalışmaya göre toksini deride salgılayan hücreler bunlar. Hızlı hareket eden bu hücreler sayesinde balık, derinin belirli bölgelerini "istendiği anda" şekillendirebiliyor. Ekip bunu, bağışıklığın yalnızca tehlikeyle uğraşmadığının, günlük fizyolojiye de katıldığının örneği olarak sunuyor.

Önceki çalışmalar ne gösteriyordu?

Aynı laboratuvar yıllardır bu balığın derisini inceliyor. 2021'de Science Advances'te yayımlanan çalışmada Ryan Heimroth, Irene Salinas ve arkadaşları, yaz uykusu (estivasyon) sırasında oluşan kozanın ölü, kurumuş bir mukus tabakası olmadığını, canlı bir doku olduğunu bildirdi. Kozadaki granülositler bakterileri yakalayan ağ benzeri yapılar (hücre dışı tuzaklar) salgılıyordu. Araştırmacılar bu tuzaklardaki DNA'yı DNaz I enzimiyle yok ettiğinde balıklarda deri yaraları, kanamalar ve baş şişmesi görüldü. Yani toksinden önce de, deriyi dolduran bu bağışıklık hücrelerinin balığın karada kalabilmesi için gerekli olduğu biliniyordu.

Toksinin kendisine dair ilk işaretler de 2023'te, The Journal of Immunology'nin ek sayısında yayımlanan bir bildiri özetinde duyurulmuştu. Özete göre toksin, balığın mukusunda ve kozasında protein incelemesiyle saptanmıştı. Afrika akciğer balığı genomunda onu kodlayan iki gen vardı; yaz uykusunda toksinin mesajcı RNA düzeyi 200 kata kadar artıyordu. Avustralya akciğer balığında tek ekzonlu bir biçimi bulunuyor, Güney Amerika türünde ise kaybolmuş görünüyordu. Yapı modellemesi de onu gözenek açan bir delta-endotoksine benzetmişti. Bu sayılar Cell makalesinden değil, o 2023 özetinden aktarılıyor; yayımlanan son makalede aynı biçimde yer alıp almadıkları ayrıca doğrulanmalı.

Bulgunun sınırı

  • Deneyler laboratuvarda yapıldı: üretilmiş toksin hücre kültürlerinde ve balık derisinde denendi. Doğal ortamda, çamurun içinde aynı sürecin nasıl işlediği bu çalışmadan çıkmıyor.
  • Bakteriden aktarım, ekibin kendi yorumu olan bir evrim hipotezi.
  • Toksin tek açıklama olmayabilir. Kaliforniya'daki Berkeley Üniversitesi'nin lisans öğrencilerinin bir ön baskısında, Batı Afrika akciğer balığının kozası canlı hücrelerden oluşuyor ama laboratuvarda E. coli'ye karşı bakteri öldürücü etki görülmüyor. Ön baskı olduğu için hakem değerlendirmesinden geçtiği doğrulanmadı; yazarlar kozanın işlevinin türler arasında farklı olabileceğine işaret ediyor.

Sırada ne var?

Salinas'ın ekibi toksinin, deriyi sudan karaya çeviren bir tür yeniden biçimlendirme düğmesi gibi çalıştığını gösterdi. Açık kalan soru, bu düğmenin kara hayatına geçen başka hayvanlarda da farklı moleküllerle ama aynı mantıkla bulunup bulunmadığı. Bağışıklık hücrelerinin dokuları şekillendirdiği başka örnekler de bulunursa, karaya çıkışın hikâyesine iskelet ve akciğerin yanında deri ve bağışıklık da eklenecek.

Fotoğraf: Cedricguppy - Loury Cédric, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Teknoloji Masası

Bu içerik, Yudum Teknoloji Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,4455,3466,55İstanbul17°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiHangi Türk şairine benziyorsun?Kelimelerle aran nasıl? Altı soruda seni bir şaire benzetiyoruz — sonunda o şairin sayfasına da…
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu için içsel gücün ve sezgilerin ön plana çıktığı, enerjisi yüksek bir gün başlıyor.…

Günün sorusu

"Kızıl gezegen" olarak bilinen gezegen hangisidir?

Haftanın düellosu
Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →