Teknoloji

Fay Çatlaklarındaki Kalsit, Toroslar'ın Yaş Defterini Düzeltti

İTÜ'lü ekip Orta Toroslar'ın fay çatlaklarındaki kalsiti uranyum-kurşunla yaşlandırdı: sıkışma, yanal kayma, sonra çekilme. Genleşme sanılandan eski.

19 Kasım 20265 dk okuma
Fay Çatlaklarındaki Kalsit, Toroslar'ın Yaş Defterini Düzeltti

Dağ kaya parçasından ibarettir, ama her kaya parçası dağın nasıl yükseldiğini söylemez. Orta Toroslar'da bu hikâyenin en ince kayıtları, kayaları kesen kırıkların, yani fayların içine sızmış beyaz bir mineralde duruyor: kalsit. İstanbul Teknik Üniversitesi'nden (İTÜ) bir ekip, bu kalsiti uranyum-kurşun yöntemiyle yaşlandırdı ve Toroslar'ın tarihinde şimdiye kadar fark edilmemiş bir evre buldu.

Çalışma Earth and Planetary Science Letters dergisinin 675. cildinde (Şubat 2026) yayımlandı; Phys.org haberi 18 Kasım 2026 tarihli. Bulgunun önemi şurada: Toroslar'ın güney kenarındaki çekilme (genleşme) rejiminin başlangıcı, daha önce düşünülenden eskiye çekildi.

Reklam

Fay çatlağında oluşan kalsit neden bir saat sayılır?

Fay, yer kabuğunda iki kaya bloğunun birbirine göre kaydığı kırıktır. Kırık açıldığında içinden mineral yüklü sular geçer ve bu sular kalsit kristalleri bırakır. Kristalin kafesine çok az miktarda uranyum girer; uranyum zamanla kurşuna bozunur. Kalsitteki uranyum ile kurşun oranına bakıp kristalin ne zaman oluştuğunu hesaplamak mümkün. Kristal fay hareketi sırasında büyüdüğü için bu yaş, kayma anının zaman damgası olur.

Benzetmek gerekirse: fay, defterin sayfası; kalsit ise sayfanın köşesine basılmış tarih mührü. Mührü okumadan sayfaların sırası bilinemez. Makalenin yazarlarından Tunahan Aykut, Phys.org'a aktarılan sözlerinde durumu şöyle özetliyor: "Faylar hareketin kanıtını saklar, ama bu hareketin ne zaman olduğunu bilmeden jeolojik hikâyenin bir bölümü eksik kalır. Fay sırasında oluşan kalsiti tarihlendirerek bu hareketleri bir zaman çizelgesine yerleştirebiliyor ve Orta Toroslar'ın sıkışmadan yanal harekete, oradan da çekilmeye nasıl evrildiğini görebiliyoruz."

Phys.org'a göre uranyum-kurşun yöntemi, daha önce kullanılan uranyum-toryum yönteminin ilerisinde bir adım: çok daha eski deformasyon olaylarını incelemeye izin veriyor. Aynı konuda 2024'te Avrupa Yer Bilimleri Birliği (EGU) toplantısına sunulan bir özet, uranyum-toryum yaşlarının 714 bin ile yaklaşık 19 bin yıl arasında kaldığını gösteriyor. Yani o yöntemle ancak çok yakın geçmişe bakılabiliyor; uranyum-kurşunla milyonlarca yıl öncesine inilebiliyor.

Çalışmada ne yapıldı?

Ekip, Antalya ile Silifke arasında uzanan Orta Toroslar'dan 41 kalsit örneğini uranyum-kurşunla yaşlandırdı; Phys.org'a göre örnekler 19 ayrı noktadan geliyor. Yaşlandırmayı fay yüzeylerindeki kayma izlerinin ölçümleri ve kalsitin mikroskop altındaki yapısının incelenmesiyle birleştirdiler. Makalenin yazarları Tunahan Aykut, I. Tonguç Uysal, Cengiz Yıldırım, Timur Ustaömer ve Nicole Leonard. Kayıtta geçen kurumlar İTÜ Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü, Pau ve Pays de l'Adour Üniversitesi, Queensland Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa ve China National Petroleum Corporation; Aykut'un İTÜ Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü'nden olduğu Phys.org haberinde belirtiliyor.

Üç evre

Sonuç, Geç Kretase'den günümüze üç ayrı faylanma evresi. Aşağıdaki tablo, makalenin özetindeki ve Phys.org haberindeki bilgilerden derlendi.

DönemFay rejimiNe anlama geliyor?
Geç KretaseBindirme ve ters faylar (sıkışma)Neotetis Okyanusu'nun kapanmasıyla ilişkili; güney Türkiye'de bu tür faylanmanın ilk doğrudan yaşları
Erken Eosen - Erken MiyosenDoğrultu atımlı faylar (yanal kayma)Daha önce tanınmamış evre; Antalya-Silifke arasındaki iç kesimde
Erken Miyosen - Kuvaterner (bugün)Normal faylar (çekilme)Genleşme yaklaşık 25 milyon yıl önce, en geç Oligosen ile en erken Miyosen sınırında başlamış

İlk evre tanıdık: Neotetis, Afrika ile Avrasya arasında bir zamanlar uzanan okyanustu ve kapanırken kıtaları birbirine bindirdi. Wikipedia'nın Toroslar maddesi de dağ kuşağının Afrika ve Avrasya levhalarının çarpışmasıyla ilişkili olduğunu yazar. Yeni olan, bu sıkışmanın güney Türkiye'de ilk kez doğrudan kalsit yaşlarıyla belgelenmesi.

Asıl sürpriz ikinci evre. Sıkışma bittikten sonra kayaların birbirinin yanından kaydığı bir dönem varmış. Bunu kaba bir benzetmeyle anlatmak mümkün: iki el arasında sıkıştırılan bir tomar kâğıt önce kabarır, sonra ellerin birbirine ters yönde sürtünmesiyle yana doğru kayar. Dağın kalıcı biçimini veren olayların bu ara evresi, yaş verisi olmadığı için atlanmıştı.

Genleşme erken başlamış

Phys.org haberine göre eski çalışmalar önemli genleşmeyi en az Orta Miyosen'e tarihliyordu. Yeni yaşlar bunu yaklaşık 25 milyon yıl öncesine çekiyor. Bu fark küçük görünebilir, ama Toroslar'ın yükselişini açıklayan modeller açısından önemli: genleşme ile yükselme birlikte yürüdüyse, ikisini aynı derin sürece bağlamak daha kolaylaşır.

Bölge, Afrika Levhası'nın Kıbrıs sistemi boyunca Anadolu'nun altına daldığı karmaşık bir bölgenin üzerinde. Haberde aktarılan yoruma göre dalan levhanın geri çekilmesi ve deformasyonu ile manto hareketleri gibi derin süreçler, uzun süreli genleşmeye ve yükselmeye katkıda bulunmuş olabilir. Burada "olabilir" ifadesi bilerek var: kalsit yaşları faylanmanın zamanını verir, nedenini kanıtlamaz.

Türkiye bağı: Toroslar nerede, neden önemli?

Toroslar Eğirdir Gölü'nden Fırat ve Dicle'nin yukarı kesimlerine kadar bir yay çizer ve Akdeniz kıyısını Anadolu Platosu'ndan ayırır. Orta Toroslar'ın en yüksek noktası, Aladağlar'daki 3.756 metrelik Büyük Demirkazık. Kayaçların büyük bölümü kireç taşı olduğu için bölge mağaralar, yeraltı ırmakları ve şelalelerle dolu; kalsit de kireç taşının kimyasından doğan bir mineral.

Çalışma alanı olan Antalya-Silifke hattı ise Orta Anadolu Platosu'nun güney kenarını oluşturan dağlık şeridi kapsıyor. Yazının görselindeki Büyük Demirkazık ise çalışma alanında değil, Orta Toroslar'ın daha doğusunda; yalnızca dağ kuşağının görünümünü göstermek için seçildi.

Sınırlar ve açık sorular

  • Kalsit yalnızca sıvıların dolaştığı kırıklarda oluşur; yaşlandırılan, faylanmanın kendisi değil, kalsitin kristalleştiği anlardır. Her fay hareketi mineral bırakmamış olabilir.
  • Geç Kretase ile Erken Eosen arasındaki aralıkta hangi rejimin etkin olduğu, bu yazının dayandığı kaynaklardan anlaşılmıyor.
  • Genleşmeyi tetikleyen derin sürecin hangisi olduğu hâlâ tartışmaya açık; yazarlar birkaç olasılığı sayıyor, birini seçmiyor.

Sırada, aynı yöntemin Toroslar'ın öteki kesimlerine uygulanması var. Yanal kayma evresi yalnızca Antalya-Silifke kuşağına özgüyse bu bir yerel ayrıntıdır; bütün dağ kuşağında görülüyorsa Anadolu'nun güney kenarının tarihini baştan yazdırır.

Fotoğraf: Bya~trwiki, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Teknoloji Masası

Bu içerik, Yudum Teknoloji Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,4455,3466,55İstanbul16°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiAlışveriş tipin ne?Kampanya avcısı mısın, listeci mi, anlık mı? Altı soruda alışveriş huyunu söylüyoruz — sonunda küçük bir…
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu için içsel gücünüzün ve sezgilerinizin ön plana çıktığı, kendinizi daha net ifade…

Günün sorusu

"Çalıkuşu" romanının yazarı kimdir?

Haftanın düellosu
Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →