Menorca'nın mezar mağarasında süt ve şarap: 2.000 yıllık kaplar
Menorca'daki Calescoves mağarasından çıkan 34 kabın kalıntıları, 2.000 yıl önce ölülere süt ve şarap sunulduğunu, şarabın dışarıdan geldiğini gösteriyor.

Menorca'daki bir mezar mağarasının önünde iki bin yıl kadar önce bırakılmış küçük kaplar, 2023-2024 kazılarında çoğu hâlâ özgün konumlarında bulundu. Araştırmacılara göre bu kapların çeperine sızmış kalıntılar, ölülere ve ölüleri anan canlılara sunulanın süt ile şarap olduğunu söylüyor. Üstelik ikisi aynı tür kapta durmuyor: süt yerel yapımı kaplarda, şarap ise dışarıdan esinlenmiş biçimlerde saptandı.
Çalışmayı Barselona Özerk Üniversitesi (UAB), Barselona Süperbilgisayar Merkezi (BSC-CNS) ve Pompeu Fabra Üniversitesi'nden araştırmacılar yürüttü; sonuçlar Journal of Archaeological Science dergisinde yayımlandı. Üniversitelerin duyurusuna göre ekip, Alaior'daki Calescoves mezarlık kompleksinin 45 numaralı mağarasından çıkan 34 seramik kabı inceledi. Önemi şurada: Menorca mezarlarının simgesi sayılan, yüksek tabanlı küçük kapların ne işe yaradığı uzun süredir tartışmalıydı. Bu çalışma, içlerinde ne bulunduğuna dair ilk kimyasal yanıtlardan birini sunuyor.
Calescoves: kayaya oyulmuş bir ölüler kenti
Calescoves, Menorca'nın güney kıyısında, küçük bir koyun kayalıklarına açılmış mezarlardan oluşuyor. Menorca Talayotik Kültürü'nün tanıtım sitesi, burada 90'dan fazla mezar ve doğal mağara olduğunu, alanın yaklaşık 1.500 yıl boyunca, MÖ 1400'lerden MÖ 123'e kadar kullanıldığını yazıyor. Bu kayıtlara göre ölüler çoğunlukla cenin biçiminde, inek derisine sarılarak gömülmüş; yanlarına bronz ve kemik eşyalar konmuş.
Bu yazının konusu 45 numaralı mağara. Araştırmayı yöneten Sònia Carbonell, mağaranın avlusunun 1982'de yapılan bir değerlendirmede arkeolojik birikimden yoksun sayıldığını, oysa kazının tersini gösterdiğini 2024'te Menorca basınına anlatmıştı. O sırada duyurulan ön sonuçlar, avluda MÖ 4.-3. yüzyıldan MÖ 1. yüzyıla uzanan bir kullanım izine işaret ediyordu; tarihlemeler o tarihte hâlâ doğrulanıyordu. Yeni çalışma ise kapları, adanın Talayotik sonrası dönemine, yani Geç Demir Çağı'na, kabaca 2.000 yıl öncesine yerleştiriyor.
Kaplar ne taşıyordu?
Kalıntı analizi, bir kabın duvarına zamanla sızmış yağ ve benzeri organik izleri çözümleyerek içinde ne durduğunu anlamaya çalışır. Seramik gözenekli olduğu için sıvılar çeperine iz bırakabilir. Menorcalı kaplarda sorun boyutlardı: küçücük kaplardan alınabilecek örnek çok azdı. Ekip, süt ürünlerini ve şarabı tek bir işlemle arayan birleşik bir yöntem geliştirdi; böylece gereken örnek miktarı yarıya indi. UAB'den Adrià Breu bunu "tek bir prosedürde birleştirmeyi başardık" diye özetliyor.
| Kap türü | Öne çıkan bulgu |
|---|---|
| Yerel, elde yapılmış yüksek tabanlı kaplar | Ağırlıkla süt ürünleri |
| Dışarıdan esinlenmiş, yandan kulplu küçük testiler (özellikle Pön geleneği) | Şarap |
| Küresel gövdeli, dökme ağızlı küçük kap | Bebek beslemesiyle ilişkilendirilen "biberon" |
Tablodaki veriler üniversite duyurusundan alındı. Aynı duyuruya göre örneklerde hayvansal yağlar ve bitkisel yağlar da saptandı. Breu'nun ifadesiyle çalışma, "Menorca ölü kültürünün bu kadar tipik parçası olan yüksek tabanlı kapların amacına ve kullanımına bir yanıt veriyor."
Şarap dışarıdan, süt yerel kaplarda
İlginç olan, biçim ile içeriğin eşleşmesi. Şarap yalnızca yabancı esinli kaplarda saptandı; yerel yüksek tabanlı kaplarda ağırlıkla süt ürünleri çıktı. Yani adalılar dış dünyanın seramik biçimlerini benimsemiş, ama ölüyle bağlantılı törenlerde yerel kaplarını ve sütü bırakmamış görünüyor. Carbonell'in duyuruda aktarılan sözleriyle bu bulgular "yerel topluluklarla başka bölgelerden gelen insanlar arasındaki karmaşık, iç içe geçmiş ilişkileri" gösteriyor.
Şarap için Carbonell şöyle diyor: büyük ihtimalle ticaret ağlarıyla adaya ulaştı ve bunu "belirli kişilerin ya da öne çıkan grupların talebi" getirdi. Pön, Kartaca'nın da içinde olduğu, Fenike kökenli Akdeniz ticaret dünyasına verilen addır; kazı ekibi daha önce İbiza'dan etkilenmiş Pön taklidi seramikler de bulduklarını belirtmişti. Yani şarabın, belirli kişi ya da grupların isteğiyle gelen bir mal olduğu düşünülüyor.
İç oda ile avlu başka iş görüyordu
Duyuruya göre mağaranın iç odalarıyla avlusu aynı işlevi görmüyor. Ölünün yanına, odaların içine bebek biberonu gibi kaplar bırakılıyor; avludaki kaplar ise yaşayanların etkinliğini, yani sunuları, birlikte yenip içilmeyi ve anmayı yansıtıyor. Arkeolog Carbonell avludaki yüksek tabanlı kap yığınlarını 2024'te "ortak sofra, ritüel, bir ziyafet" pratiklerine bağlamıştı. Mağara böylece hem ölünün evi, hem de arta kalanların toplanma yeri.
Pompeu Fabra'dan Margalida Coll biberonu şöyle yorumluyor: "Bu biberon bize çocuk yetiştirmeyi ve bakımı, yani bebekleri besleyen insanları anlatıyor." Bir mezarlık bulgusunda bu cümle şaşırtıcı: ölüm ritüelinin içine, bir bebeğin sütle beslenmesine dair gündelik bir hareket girmiş.
Sınırlar ve açık sorular
Bulgu tek bir mağaranın avlusu ve içinden alınan 34 kaba dayanıyor; Menorca'nın bütün mezarlarına ve bütün dönemlerine genellenemez. Kalıntı, kabın son kullanımını gösterir; kapların başka zamanlarda başka şeyler taşıyıp taşımadığını tek başına söylemez. "Biberon" adı da kabın biçiminden ve içeriğinden yapılan bir yorumdur, doğrudan bir kanıt değil. Bu yüzden "süt ölülere sunuldu" cümlesi, kapların bulunduğu yerler ve çevredeki diğer buluntularla birlikte okunmalı.
Sırada, aynı yöntemin Menorca'nın öteki mezar mağaralarındaki kaplara uygulanması var. Başka mağaralarda da süt ve şarap aynı biçimde ayrışıyorsa, ada mezar geleneğinin ticaretle ne kadar değiştiği, hangi parçasının direndiği daha net görülebilir.
Fotoğraf: Ben Salter from Wales, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Kaynak: Yudum — https://www.yudum.net/haber/menorca-mezar-magarasi-sut-sarap-kaplari.html — Yazdırma tarihi:


















