Kültür

Bohemya'daki 296 mezar, eşitsizliğin 600 yılda kurulduğunu gösteriyor

Kopenhag Üniversitesi'nden Nørtoft ve Rohrlach, Bohemya'daki 296 mezarı inceledi: servet farkı birden değil, yarış ve miras evreleriyle büyüdü.

15 Kasım 20265 dk okuma
Bohemya'daki 296 mezar, eşitsizliğin 600 yılda kurulduğunu gösteriyor

Orta Çekya'daki Čachovice yakınlarında, yaklaşık 4.300-4.500 yıl önce bir kız çocuğu toprağa verildi. Mezarında o çağda çok az görülen bir eşya vardı: bakırdan bir boyunluk, yani arkeolojideki adıyla torc. Mikkel Nørtoft'un ekibi, Bohemya'da incelediği yüzlerce mezar arasında en zengin olanın bu çocuğa ait olduğunu bildiriyor. Bir çocuğun bu kadar zengin gömülmesi, ekibe göre servetin artık kuşaktan kuşağa aktarılmaya başladığının olası bir işareti.

Kopenhag Üniversitesi'nden Nørtoft ile Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü ve Adelaide Üniversitesi'nden Adam B. Rohrlach, Journal of Neolithic Archaeology dergisinde 2026'da yayımlanan makalelerinde şu soruyu soruyor: Eşitsizlik bir gün ortaya çıkan bir şey mi, yoksa yüzyıllar boyunca adım adım kurulan bir düzen mi? Cevapları ikincisine yakın. Dahası, mezarlar bu sürecin hangi aşamada, kimlerin eliyle hızlandığını da gösteriyor.

Reklam

Kimlerin mezarı, hangi yöntemle?

Konu, Corded Ware (kelime anlamıyla "ip izli çanak çömlek") kültürü. Adını, ıslak kile ip bastırılarak süslenen kaplardan alıyor ve geniş bir coğrafyada, Orta ve Kuzey Avrupa'da, yaklaşık İÖ 2900'den sonra yaygınlaşıyor. Araştırma bunun Bohemya'daki, yani bugünkü Çekya'nın batı yarısındaki koluna odaklanıyor: yaklaşık İÖ 2900-2300 arasına tarihlenen 296 mezar.

Ölçüm aracı Nørtoft'un geliştirdiği QuantWealth yöntemi. Fikir basit: Mezar eşyasını yalnızca saymak yerine, her birinin ne kadar "pahalı" olduğunu puanlıyorsunuz. Nautilus'un anlatımına göre puan; eşyanın yapım süresine, ne kadar nadir bulunduğuna, hammaddenin ne kadar uzaktan geldiğine ve mezara bırakılan et sunusuna bakıyor. Kopenhag Üniversitesi'nin bülteni ise yöntemi, üretim emeği, değiş tokuş ağları, ziyafet izleri ve mezarın yapım emeğini birleştiren çok ölçütlü bir yaklaşım olarak tarif ediyor. Mezar bulguları, mezardaki kişilerin genetik soyu ve baba soyu (Y kromozomu) verileriyle yan yana konuyor.

Üç evre: iş birliği, yarış, miras

Bülten ve Nautilus'taki özetler, 600 yılı kabaca üç döneme bölüyor. Veriyi kendi tablomuza şöyle dizdik:

Dönem (İÖ)Mezarlarda görülen
2900-2700Servet farkları küçük ve çoğunlukla yaşa bağlı; güç, bozkır kökenli birden çok soy hattına dağılmış; cinsiyet eşitsizliği az; ortak gömü törenleri ve toprak höyükler, az mezar eşyası
2700-2500Prestij eşyaları ve et sunuları artıyor; yetişkin erkek mezarları daha gösterişli hale geliyor; değiş tokuş ağları genişliyor; yeni bir baba soyu ortaya çıkıyor
2500-2300Nadir görülen zengin çocuk mezarları; yeni baba soyu baskın; en zengin mezar Čachovice'deki kız çocuğuna ait

İlk dönemin iş birliği yönü, Nautilus'ta yaşanan bir iklim sarsıntısıyla ilişkilendirilerek anlatılıyor: İÖ 2900 dolaylarındaki büyük bir volkanik patlamanın ardından gelen birkaç sert yıl ("karanlık güneş"). Üniversitenin bülteni de bu patlamaya değiniyor. Ancak bu nedensellik yorumunu makalenin kendisinden doğrulayamadım; makaleye, yazıyı hazırladığım sırada ulaşamadım. Dolayısıyla bunu kesin bir bulgu değil, kaynaklardaki bir yorum olarak okumak gerekir.

Stehelčeves'te bir iskelet mezarından çıkan Corded Ware kapları, Kladno Sládeček Yerel Tarih Müzesi'nde sergileniyor
Stehelčeves'te bir iskelet mezarından çıkan Corded Ware kapları, Kladno Sládeček Yerel Tarih Müzesi'nde sergileniyor — Zde, CC BY-SA 4.0 (Wikimedia Commons)

İlk 400 yıl: statü yaşarken edinilirdi

Nørtoft'un bültende aktarılan değerlendirmesine göre toplumsal farklar kademeli olarak gelişti. İlk yaklaşık 400 yılda statü, miras yoluyla değil, kişinin yaşarken yaptıklarıyla elde edilen bir şey gibi görünüyor; eşitsizlik henüz derinlere kök salmamış. Yarış dönemi ise yetişkin erkek mezarlarındaki gösterişle öne çıkıyor.

Burada ince bir ayrım var. Eşitsizlik, ancak sonraki kuşağa geçmeye başladığında "kalıcı" sayılıyor. Bir insanın kendi ömründe edindiği prestij, çocuğunun mezarına yansımaz. Bir çocuğun mezarının zengin olması ise ailenin bunu bir şekilde devraldığını ya da en azından sergilemek istediğini düşündürür. Nørtoft'un 2024'te Kopenhag Üniversitesi'nde savunduğu doktora tezi de aynı kavrama dayanıyordu: Tezin özetine göre kurumsallaşmış ya da "kalıcı" eşitsizlik, çocuk mezarlarındaki servet üzerinden, kaynak ağları genişledikçe Bohemya'da ve Moravya'da yavaş yavaş arttı.

Baba soyu hikâyenin neresinde?

Makalenin dikkat çeken yanı, Y kromozomu verisini mezar zenginliğiyle karşılaştırması. Nautilus'a göre ikinci dönemde yeni bir Y kromozomu soy hattı (haplogrup) beliriyor ve üçüncü dönemde baskın hale geliyor. Bu da servet farkından önce babadan oğula geçen bir güç mücadelesinin yaşanmış olabileceğini düşündürüyor. Hangi haplogrubun kastedildiğini, ulaşabildiğim kaynaklar adıyla yazmıyor; bu yüzden ad vermiyorum.

Zemin ise daha önceden hazırdı. Luka Papac, Wolfgang Haak ve arkadaşlarının 2021'de Science Advances'te yayımladığı çalışma, Bohemya'daki 37 alandan 271 kişinin genomunu (yaklaşık İÖ 4900-1600) incelemişti. Corded Ware'in erken evresinde (İÖ 2600 öncesi) beş farklı Y kromozomu soy hattı görülürken, geç evrede tek bir soy hattı (R1a-M417) yerleşmişti. Yazarlar bunu rastgele sürüklenmeyle değil, seçilim, toplumsal yapı ya da dışarıdan göçle açıklanabilecek rastgele olmayan bir süreç olarak yorumlamıştı. Nørtoft ve Rohrlach'ın katkısı, bu genetik değişimi mezarlardaki servet gösterisiyle aynı çizelgeye oturtması.

Bulgunun sınırları

  • Örneklem, Bohemya mezarlarıyla sınırlı. Aynı örüntünün başka bölgelerde de geçerli olup olmadığı açık değil.
  • Mezar zenginliği, yaşayanın gerçek serveti değil, geride kalanların sergilemeyi seçtiği servettir. Gösteriş ile mülkiyet birebir örtüşmeyebilir.
  • Miras yorumu, yalnızca birkaç zengin çocuk mezarına ve baba soyunun baskınlığına dayanıyor. Nørtoft'un kendi sözleriyle: "Az sayıdaki zengin çocuk mezarı ve bu baskın soy hattı, daha fazla kalıtsal servete ve kalıcı eşitsizliğin doğuşuna işaret ediyor olabilir." Dikkat edin: "olabilir."
  • Ekip, bunu aile düzeyinde doğrulamak için daha fazla DNA verisine ihtiyaç olduğunu söylüyor: "Bunu aile düzeyinde ve başka yerlerde doğrulamak için daha fazla DNA verisine ihtiyacımız var."

Anadolu'dan bir karşılaştırma

Eşitliğin, eşitsizlikten önce gelip gelmediği tartışması Türkiye'deki alanlar için de açık. Discover dergisinde 2016'da Jennifer Hattam'ın aktardığına göre Çatalhöyük'ün çoğu tabakasında her hanenin benzer servete ve benzer bir yaşam biçimine sahip olduğu görülüyor; mezar eşyalarında da cinsiyete dayalı belirgin bir fark yok. Kazı başkanı Ian Hodder'in sözü aktarılıyor: Çatalhöyük'te insanların "oldukça eşit" olduğuna inanıyorlar, ancak bu "yaşanacak en güzel toplum olmayabilir". Aynı yazıya göre yaklaşık İÖ 6500'den sonra, üst tabakalarda eşitsizlik belirtileri başlıyor. Bohemya'daki çalışma ile Çatalhöyük aynı şeyi söylemiyor; iki yer arasında binlerce yıl ve farklı bir hayat tarzı var. Ortak nokta, eşitsizliğin her iki yerde de bir "başlangıç noktası"ndan değil, bir eşitlik döneminin ardından yavaş yavaş belirmiş olması.

Sırada ne var?

Asıl soru, Čachovice'deki bakır boyunluğun tek başına bir istisna mı, yoksa bir eğilimin ilk işareti mi olduğu. Aile düzeyinde DNA çözümlemeleri, aynı mezarlıkta kimlerin akraba olduğunu gösterebilirse, "miras" yorumu ya sağlamlaşacak ya da çökecek. QuantWealth'in verileri ve kodları Zenodo'da açık lisansla paylaşıldığı için başka ekipler, aynı yöntemi başka bölgelerin mezarlarına uygulayıp karşılaştırabilecek.

Fotoğraf: Zde, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Haberi beğendin mi?
PaylaşWhatsAppXFacebook
Kültür Masası

Bu içerik, Yudum Kültür Masası editör ekibi tarafından derlenip yayına hazırlanmıştır. Güncel gelişmeler için haber akışını takip edebilirsiniz.

Reklam
50,2855,6066,65İstanbul11°

Yudum Dünyası

Kaf Dağı'nın eteğinde bir köy var.

Karakterini yarat, meydanda dolaş, buradakilerle yüz yüze tanış. Tarayıcında, ücretsiz.

  • 🧑 Karakterini yarat
  • 🎲 Kahvede bir el at
  • 🏠 Grubunla ev kur
Günün testiTürkiye coğrafya testi: memleketi ne kadar tanıyorsun?En uzun nehir, en yüksek dağ, peribacaları... 10 soruda bu toprakları ne kadar tanıdığını ölçüyoruz.
Günün burcuAkrepBugün Akrep burcu olarak içsel gücünün farkına varacağın, sezgilerinin her zamankinden daha keskin…

Günün sorusu

Basketbolda bir takım sahada kaç oyuncuyla oynar?

Haftanın düellosu

Bu bölümde

Yudum DünyasıKaf Dağı'nın eteğinde bir köy seni bekliyor.Ücretsiz katıl →