Granada mağaralarında kemikler okundu: yamyamlık tek hikâye değil

Granada eyaletindeki Malalmuerzo, Carigüela ve Majolicas mağaralarından çıkan insan kemikleri uzun süredir tarih öncesi yamyamlığın örnekleri arasında anılıyor. Şimdi uluslararası bir ekip bu kemiklere ilk kez doğrudan radyokarbon tarihlemesi ve modern kemik tahribatı (tafonomi) analizi uyguladı. Ortaya çıkan tablo "tek bir gelenek" değil.

Haberlerde çalışma sık sık "Neolitik yamyamlık süregelen bir uygulamaydı" diye özetleniyor. Araştırmanın kendisi ise daha ince bir şey söylüyor: Aynı kemik izleri, yüzyıllarla ayrılmış farklı olaylardan ve büyük olasılıkla farklı nedenlerden geliyor. Bu ayrım, "yamyamlık" kelimesinin tek başına neyi anlattığını sorgulattığı için önemli.

Çalışma ne yaptı?

Çalışma, Palmira Saladié (Katalan İnsan Paleoekolojisi ve Toplumsal Evrim Enstitüsü, IPHES-CERCA) öncülüğünde yürütüldü ve Journal of Archaeological Science dergisinde yayımlandı. Ekipte İspanya, Avusturya, Brezilya ve Arjantin'deki üniversite ve araştırma merkezlerinden isimler var; Mérida Arkeoloji Enstitüsü'nden Antonio Rodríguez-Hidalgo ve malzemeyi on yıllarca tanıyan Granada Üniversitesi'nden Miguel C. Botella da yazarlar arasında anılıyor. Basında yer alan aktarımlara göre incelenen malzeme yaklaşık bin insan kemiği ve dişten oluşuyor.

Üç mağaranın kemikleri aynı protokolle, mikroskop altında tarandı. Kesik izleri, kırıklar ve diş izleri tek tek kaydedildi; kaynatmaya işaret eden değişimler ayrıca arandı. İspanyol basınındaki bir aktarıma göre, kemiğin canlıyken mi yoksa toprakta yıllarca kaldıktan sonra mı kırıldığını ayırt etmek için makine öğrenmesi de kullanıldı.

Kemik izi nasıl okunur?

Tafonomi, bir kemiğin ölümden bugüne geçirdiği her türlü değişimi okuyan daha geniş bir alan. Burada yöntemin mantığı bir polis dosyasından çok bir restoratörün işine benziyor: Önce hasarı yapanın kim olduğuna bakılıyor. Toprak baskısı, hayvan dişi ve taş alet farklı iz bırakıyor.

• Kesik izleri: Taş aletin kemik yüzeyinde bıraktığı ince çizgiler. Çizgilerin kemiğin hangi bölgesinde yoğunlaştığı, etin sıyrıldığını mı, eklemin mi ayrıldığını mı gösterir.
• Kırıklar: Taze kemik, kurumuş kemikten farklı kırılır; kemik iliğini çıkarmak için uzun kemiklerin kasıtlı kırılması, bu yüzden hayvan kemiklerinde de insan kemiklerinde de aranır.
• Diş izleri: İnsan ısırığı ile hayvan kemirmesi çoğu zaman biçimleriyle ayrılabilir.
• Kaynatma izleri: Kemiğin yüzeyinde ve iç yapısında ısı ve suyla oluşan değişimler.

Tek bir iz yetmez; asıl ağırlık izlerin bir araya gelişinde. Aynı kemikte kesik, iliği çıkarmaya uygun kırık ve ısırık birlikte duruyorsa, o kemiğin yenmiş olması en makul açıklama sayılıyor. Yalnızca etin kemikten sıyrılmış olması ise başka bir olasılığı da açık bırakıyor: Bazı topluluklar ölülerini gömmeden önce kemikleri temizler, kafatasına özel işlem uygular.

Üç mağara, üç ayrı tablo

Aşağıdaki tablo, aktarımlarda öne çıkan bulguları özetliyor. Veriler çalışmayı aktaran Archaeology dergisi, Muy Interesante, Euronews ve Arkeofili'den derlendi; makalenin tam metnine erişilemedi.

Mağara	Tarih	Öne çıkan bulgu	Yazarların yorumu
Malalmuerzo	Yaklaşık MÖ 5300-4950	En az 36 kişi, her yaş grubundan; kırıklar ve kaynatma izleri	Kısa süreli, toplu bir ölüm olayının ardından yamyamlık
Carigüela	Neolitik boyunca birkaç evre	Kemiklerin neredeyse tamamında kasaplık izi; iki kafatası kap biçiminde işlenmiş	Yüzyıllar boyunca yinelenen, sembolik yanı olan bir uygulama
Majolicas	Yaklaşık MÖ 3950-3760	Zincifre ile kırmızıya boyanmış kemikler	Şiddet bağlamı görünmüyor; olası ritüel ya da cenaze uygulaması

Malalmuerzo: kısa ve yoğun bir olay

Üç mağara arasında en sert tabloyu Malalmuerzo çiziyor. Archaeology dergisinin aktardığına göre kalıntılar en az 36 kişiye ait ve bu kemiklerin yarıdan fazlasında kaynatma izi var. Euronews'in aktardığı yoruma göre kırıklar şiddetli bir ölüme işaret ediyor ve her yaş grubunun temsil edilmesi, tek tek ölenlerden çok bir topluluğu etkileyen bir olayı düşündürüyor. Yazarlar burada, yaklaşık MÖ 5000'de bir topluluk çatışmasının ardından cesetlerin yendiği bir senaryoyu olası görüyor.

Bu yorumun iki ayağı var ve ikisi de kemikten okunuyor: Her yaş grubunun bulunması ve kırıkların ölüm anına yakın zamanda oluşmuş izlenimi vermesi. Yine de "çatışma" burada doğrudan görülen bir olay değil, kemik toplulukları üzerinden kurulan bir çıkarım. Yazarlar da dilini buna göre seçiyor: "olası".

Carigüela: çok evreli bir mağara

Carigüela'da durum farklı. Radyokarbon tarihleri, yamyamlığın tek bir evrede değil Neolitik boyunca birkaç kez yinelendiğini gösteriyor. Archaeology dergisine göre kemiklerin neredeyse tamamı kasaplık izi taşıyor ve iki kafatası kap olarak kullanılmak üzere işlenmiş. Kafatasından yapılmış kaplara başka Neolitik alanlarda da rastlanıyor. Güney İberya'da Málaga yakınlarındaki El Toro Mağarası'nda 2019'da American Journal of Physical Anthropology'de yayımlanan bir çalışma, bir kafatası kâsesinin derisinin sıyrılarak, kenarları kontrollü darbelerle düzeltilerek ve bir süre kaynatılarak hazırlandığını göstermişti. O çalışmanın yazarları da iki seçenek sunmuştu: Ya topluluklar arası aşırı şiddetin ürünüdür, ya da çok aşamalı cenaze uygulamalarının bir parçası.

Carigüela için de aynı iki seçeneğin ikisi birden masada. Kemik, bir törenin mi yoksa bir topluluğa yönelik şiddetin mi izi olduğunu kendi başına söylemiyor.

Majolicas: kırmızı kemikler

Tarih olarak en genç mağara Majolicas. Muy Interesante, burada 19 kemiğin bulunduğunu, çoğunun genç bireylere ait olduğunu yazıyor. Kemiklerin bir kısmı muhtemelen zincifre (cıva sülfür minerali) ile kırmızıya boyanmış. Kırmızı pigmentin tarih öncesinde sık sık cenaze ve tören uygulamalarıyla birlikte görülmesi, yazarları burada ritüel ya da cenaze uygulamasına yöneltiyor. Euronews'e göre bu mağarada şiddete işaret eden bir bağlam görünmüyor. Alman Stuttgarter Zeitung ise çalışmanın, Majolicas'taki belirli bir ritüeli kesin olarak kanıtlayamadığını da not ediyor.

"Tek bir Neolitik yamyamlık yok"

Rodríguez-Hidalgo, Popular Science'ın aktardığı açıklamasında on yıllardır tarih öncesi yamyamlığın tek tip bir davranış olarak yorumlandığını, bu çalışmanın ise tek bir "Neolitik yamyamlık" biçiminden söz etmenin mümkün olmadığını gösterdiğini söylüyor. Saladié ise bütün bu olayların ortak bir nedeni olduğunu söyleyemeyeceklerini, ancak Neolitik boyunca çatışma ve/veya insan kalıntılarının işlenmesi bağlamının bulunduğunu söyleyebileceklerini belirtiyor. Archaeology dergisinin özetiyle, bu uygulamalar "farklı zamanlarda, farklı nedenlerle, farklı biçimlerde" gerçekleşti.

Bu cümleler, "açlıktan değil" tezini destekliyor gibi okunabilir. Ancak bu çalışmanın kendi sınırı da burada: Kemik izleri yenildiğini gösterir, neden yenildiğini göstermez. Kıtlık hipotezini bütünüyle dışlamak için her mağaranın o dönemdeki besin kaynaklarına ve yaşam koşullarına dair ayrı bir kanıt dosyası gerekir ve aktarımlarda böyle bir analiz öne çıkmıyor.

Bulgunun sınırları

• Stuttgarter Zeitung'un aktardığına göre bazı radyokarbon tarihlerin yorumlanması güç. Dolayısıyla "yüzyıllarla ayrılmış olaylar" ifadesi, tarih aralıklarının genişliğine bağlı.
• Üç mağara, Neolitik İberya'nın tamamı değil. Aynı bulgu başka bölgelere kendiliğinden genellenemez; Euronews ve Popular Science aktarımları Avrupa'da yamyamlığın belirli dönemlerde yoğunlaştığını, sürekli bir gelenek olmadığını vurguluyor.
• Kemik izleri yenilen bir bedeni gösterir ama o bedenin kime ait olduğunu, ölümün nasıl gerçekleştiğini ya da yemenin ne anlama geldiğini söylemez.

Sırada ne var?

Marginedas ve arkadaşları, üç mağarayı Geç Tarih Öncesi Avrupa'da yamyamlığı incelemek için "referans alanlar" olarak tanımlıyor. Bundan sonraki adım, aynı protokolün başka alanlara uygulanması ve sonuçların karşılaştırılması olabilir. Böylece sorunun cevabı belki daha net çıkar: Neolitik topluluklar ölüleriyle ilişkilerini neden kimi zaman kasaplık izleriyle, kimi zaman kırmızı pigmentle kurdu?

Fotoğraf: ANAGSPC, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons