Roma hendeğindeki 8 bin kurbağa kemiğinin sahibi baykuşlar çıktı

İngiltere'nin doğusunda, Cambridge ile Huntingdon arasındaki otoyol çalışması sırasında arkeologlar bir hendekten tam 8.000 kurbağa kemiği çıkardı. Hendek yaklaşık 14 metre uzunluğundaydı, kemiklerde kesik ya da yanık izi yoktu ve ortada ne bir mezar ne bir mutfak artığı vardı. Buluntu 2016-2018 yılları arasında kazıldı; 2022'de duyurulduğunda arkeologlar da bunun ne olduğunu bilmediklerini söylüyordu.

On yıla yakın bir sürenin ardından Bournemouth Üniversitesi ile Londra Müzesi Arkeoloji Birimi (MOLA) bu bilmeceye bir yanıt getirdi: Kemikleri insanlar bırakmamıştı, baykuşlar bırakmıştı. Yanıtın asıl değeri ise "kim yaptı" sorusunun ötesinde. Küçücük bir amfibi kemiği, iki bin yıla yakın bir süre önce ormanın nasıl açıldığını, bataklığın nasıl çekildiğini ve insanların bölgede ne kadar kaldığını anlatabiliyor.

Önce insanlardan şüphelenildi

İlk akla gelen açıklama yemekti: Kurbağa bacağı sofrada yer bulmuş olabilir miydi? 2022'deki haberlere göre hayır, çünkü kemiklerde kesik ya da pişirme izi yoktu. Arkeologlar o dönemde başka olasılıkları da sıraladı: Bahar göçü sırasında hendeğe düşen ve çıkamayan kurbağalar, sert bir kış, bir salgın hastalık ya da yakındaki tahıl işleme alanında çoğalan böcekleri avlamaya gelip orada kalan hayvanlar. MOLA'nın kıdemli zooarkeoloğu Vicki Ewens'in sonradan söylediği gibi, kafasında "o kadar çok kuram" vardı ki hangisinin doğru olduğunu söylemek mümkün değildi.

Zooarkeoloji, arkeolojik alanlardan çıkan hayvan kalıntılarını inceleyen daldır. Bournemouth Üniversitesi'nden Paul Clarkson haberi okuyunca Ewens ile iletişime geçti ve kemikleri daha ayrıntılı çözümlemeyi önerdi.

Kemiklerdeki hasar bir kuşu işaret ediyor

Clarkson, kurbağa kemiklerindeki hasarı daha önce yayımlanmış çalışmalarla karşılaştırdı. Sonuç: Kemikler yırtıcı kuşların avı olmuştu ve en olası şüpheliler bataklık baykuşu (short-eared owl) ile gökçe delice (hen harrier) olarak görülüyor. Baykuşlar avını bütün yutar, sindiremediği kemik ve tüyü kusmuk topu halinde geri çıkarır.

Yine de tek bir hendek ve tek bir yıl sorusu duruyordu. Alandaki kazı kanıtları hendeğin bir yıl içinde dolduğunu gösteriyordu; yani bu kadar kemik çok kısa sürede oraya girmişti. Ekip bunu iki yolla sınadı.

• Kol kemiği ölçümü: Kurbağaların humerus (kol kemiği) boyutları ölçüldü. Üniversitenin "öncü" diye nitelediği bu yöntemle kurbağaların çoğunun genç öldüğü, yani yaşamlarının ilk kışında avlandığı anlaşıldı.
• Radyokarbon tarihleme: Viyana Üniversitesi'nde yapılan ölçüm kalıntıları yaklaşık 1.700 yıl öncesine, Roma dönemine yerleştirdi.

Bu ikinci sonuç dikkat çekici. 2022 haberlerinde bulgunun, bir yuvarlak evin yanında bulunduğu için Demir Çağı yerleşimiyle ilişkilendirildiği yazılmıştı. Yeni çalışma kurbağaları Roma dönemine tarihliyor. İki tarih arasındaki ilişkiyi basın bülteni ayrıca açıklamıyor.

Bataklık çekildi, orman açıldı, kurbağa çoğaldı

Ekip, kurbağaların neden bu kadar bol olduğunu da arıyor. Çalışmanın geçtiği vadide, Roma döneminde Fen sularının çekildiği belirtiliyor. Fen, Doğu İngiltere'nin geniş alçak sulak arazisine verilen ad; sular çekilince geride kurbağaların ürediği sığ, durgun alanlar kalmış. Bol kurbağa, yırtıcılar için bol yem demek.

Bataklık baykuşu ise yoğun orman değil, açık çayırlık arazide avlanır. Vadi Demir Çağı'nda ormanlıktı. Araştırmacılar salyangoz kabukları, polen ve kömür kalıntılarına baktı; bu kanıtlar ormanın hayvan otlatmak için zamanla kesildiğini gösterdi. Roma dönemine gelindiğinde geniş açık yamaçlar oluşmuş, kurbağaların üstünü örten ağaçlar azalmıştı. Baykuşlar için bu, kurulmuş bir av sahasıydı.

Clarkson durumu şöyle anlatıyor: "Arkeolojik alanlardan geçmişin nasıl göründüğünü bir baykuşun gözünden nadiren görürüz. Bu kurbağaların gizemi çözüldü: Bir baykuş grubunun yediği ve kemiklerini geride bıraktığı bir kurbağa şöleni."

İnsanlar hakkında ne söylüyor?

Yazarlar bu bulgudan insanlara dair de bir çıkarım yapıyor. Baykuşların avı belki daha seyrek yerleşilmiş bir manzara tarafından kolaylaştırılmıştı; topluluklar bölgeye hayvanlarını yeni otlaklara götürmek için mevsimlik gelip gidiyor olabilirdi. Ewens'e göre çalışma, "bir alanda bulunan en küçük hayvanın bile yalnızca geçmişteki çevre koşullarını değil, daha geniş bir peyzajdaki insan etkinliğini de anlamamıza yardım edebileceğini" gösteriyor.

Bulgunun sınırları

Bu yazı Bournemouth Üniversitesi'nin basın bülteni ile Phys.org'daki haber üzerinden hazırlandı; hakemli makalenin tam metnine yayımcı sitesi erişimi kapattığı için ulaşılamadı. Bu yüzden ayrıntı sınırlı. Bültene göre kimlik tespiti kesin değil: Clarkson "en olası şüpheliler" diyor, yani kemik hasarı iki türü birbirinden kesin ayırmıyor. İnsanların mevsimlik hareketi ise bir kanıttan çok bir "belki": Bülten bunu "perhaps" (belki) ile sunuyor.

Bir de açıklanmamış kısım var. Bülten, baykuşların bunca kemiği neden tam bu hendeğe bıraktığını anlatmıyor. Hendek bir tüneme noktası mıydı, yoksa avlar başka yerlerde mi yenip buraya sürüklendi? Bir yıl içinde dolan bu çukur, Fen kenarındaki Roma dönemi alanlarında benzer yığınlar aranmaya değer mi, yoksa yalnızca tek bir mevsimin ve tek bir baykuş grubunun izi mi? Cevap, tam makalenin ve diğer alanların kemik kayıtlarının karşılaştırılmasında yatıyor.

Fotoğraf: Smudge 9000 from North Kent Coast, England, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons