Boş Çöl'ün Göllerinde Neden Hiç Taş Alet Çıkmadı?

Rubülhali Çölü'nün ortasında, kum tepeleri arasındaki düzlüklerde bir zamanlar tatlı su gölünün tabanı olan kireçli tortular duruyor. Yerde salyangoz kabukları, deve kuşu yumurtası kırıkları var. Ama 2023 sonbaharında bu çölü baştan sona kat eden bir ekip, o göllerin kıyısında insan eliyle yapılmış tek bir taş alet bulamadı.

Bu bulgu, 28 Ekim 2026'da Nature dergisinde yayımlanan bir çalışmada anlatılıyor. Önemi şurada: insanın Arabistan'a ne zaman ve nereye yayıldığını tahmin eden modeller çoğunlukla iklime, yani suyun nerede bulunduğuna dayanıyor. Yeni çalışma, su olan her yerin yaşanabilir olmadığını, taş aletlerle geçinen topluluklar için hammaddenin de en az su kadar belirleyici olduğunu savunuyor.

Dünyanın en büyük kum denizi

Rubülhali, Arapçada "Boş Çöl" anlamına geliyor. Suudi Arabistan, Umman, Birleşik Arap Emirlikleri ve Yemen'e yayılan çöl, Vikipedi'nin verdiğine göre yaklaşık 650 bin kilometrekare. Bu, yeryüzündeki kesintisiz en büyük kum çölü demek. Kum tepeleri 250 metreye kadar yükseliyor, yıllık yağış çoğu yerde 35 milimetrenin altında kalıyor.

Oysa çölün her zaman böyle olmadığı biliniyor. Hint Okyanusu musonlarının güçlendiği nemli dönemlerde yeraltı su seviyesi yükseliyor, havza boyunca göller oluşuyordu. Arabistan için kullanılan "Yeşil Arabistan" ifadesi bu dönemleri anlatır. Çalışmaya göre en geniş göller, yaklaşık 122 bin ile 67 bin yıl önce arasındaki dönemde kayıtlı. Aynı yıllarda çölün kenarlarında insanlar vardı: makalede anılan Mundafan alanı yaklaşık 96-77 bin, Cebel Faya ise yaklaşık 134-80 bin yıl öncesine tarihleniyor.

Bu yüzden akla yatan soru şuydu: kenarlarda insan, ortada göller varsa, insan göllerin kıyısına da yerleşmiş miydi?

35 günde 125 durak

Viyana Üniversitesi jeoloji bölümünden Rudolf Dellmour'un ilk yazar olduğu ekip, 15 Kasım-20 Aralık 2023 arasında, üç araçla ve sekiz kişiyle çölün ortasından geçti. Makaleye göre GPS kaydıyla ölçülen güzergâh yaklaşık 1.500 kilometre; batı ve doğu uçlar arasındaki doğrusal uzaklık ise yaklaşık 1.070 kilometre. Ekipte Portekiz'deki Algarve Üniversitesi'nden Jeffrey Rose, Kent Eyalet Üniversitesi'nden Metin Eren ve Umman'ın kültür mirası kurumundan bir arkeolog da vardı.

İncelenen nokta	125
Eski göl tortusu bulunan nokta	55
Yontulabilir taş bulunan nokta	10 (yüzde 8)
Bulunan taş alet	0
Yüzey görünürlüğü	yüzde 95'ten fazla

Tablodaki veriler Nature makalesinden alındı. Yüzey görünürlüğünün yüzde 95'i aşması önemli: kum örtüsü altında kalmış bir şeyi kaçırma ihtimali, açık zeminde yürüyerek yapılan taramada düşük tutuluyor. Taşın bulunduğu 10 noktada da, yani çölün batı ve doğu kenarlarındaki mostralarda ve çakıl birikintilerinde de alet çıkmadı.

Sorun su değil, çakmaktaşı

Taş alet yapmak için her kaya işe yaramaz. Çakmaktaşı ve çört gibi kayalar kırıldığında keskin, kabuk biçimli yüzeyler verir. Kireçtaşı, jips ve tuz tabakaları ise böyle kırılmaz. Makaleye göre çölün kenarlarındaki çört taşıyan kayalar, merkeze doğru gittikçe Miyosen ile Kuvaterner dönemlerinden kalma kalın tortu katmanlarının altına gömülüyor. Aradaki yaklaşık 800 kilometrelik iç havzada yüzeydeki kayaların hepsi kireçli, buharlaşma kökenli ya da kumtaşı türü; hiçbirinde aletlik kırılma özelliği yok.

Dellmour'un ScienceAlert'e aktarılan sözleriyle: "Eski göllerin kıyısında tek tek durduk ama insan elinden çıkmış hiçbir şey bulamadık." Çalışmanın Çek Bilimler Akademisi'ndeki arkeoloji enstitüsünün yayımladığı bültende ise ilk yazarın şu cümlesi yer alıyor: "Taşsız su çıkmaz sokaktı."

Modeli test ettiler

Ekip yalnız çölü gezmekle kalmadı; tüm Arabistan Yarımadası için bir mekânsal model kurdu. Model, bir noktanın suya yakınlığını ve oradaki kayanın yontulabilir olup olmadığını birlikte hesaba katıyor. Makaledeki rakamlara göre yarımadada suya erişilebilir arazinin yüzde 57'si taş yapımına uygun olmayan jeolojik birimlerin üzerinde. Taş verisi eklenince, modelin bilinen yerleşim yerlerini boş alanlardan ayırma başarısı (eğri altındaki alan ölçütüyle) 0,695'ten 0,768'e çıkıyor. Bu ölçütte 0,5 şans düzeyi, 1 kusursuz ayrım demek; iyileşme gerçek ama ezici değil.

Makale, benzer örüntülerin Afrika, Kuzey Amerika ve Asya'dan da bildirildiğini söylüyor; yani kısıt yalnız Arabistan'a özgü görünmüyor. Çek bültenine göre kod ve veriler açık lisansla paylaşıldı. Bültende Roman Garba şöyle diyor: yalnızca iklim ve suya dayanan modeller, tarih öncesi insanların çölün ne kadarında yaşayabildiğini hayli abartabilir.

Bulgunun sınırları

• Bulunamamak, hiç orada bulunulmadığını kanıtlamaz. Çalışma yüzeyi taradı; geçici bir uğrayış ya da kısa süreli av gezisi iz bırakmamış olabilir. Makale kalıcı yerleşimi ve taş alete bağımlı toplulukları konu alıyor.
• Göllerin yaşları bu seferde yeniden ölçülmedi; doğudaki tarihler, daha önce ışıma yöntemiyle yapılmış çalışmalardan alınıyor.
• Yazarlar yumuşakça türlerini sahada çekilen fotoğraflardan tanıdıklarını, bunun kesin değil yol gösterici nitelikte olduğunu belirtiyor.
• Modelde taş türleri eşit ağırlıkta sayıldı; oysa kalite, parça boyutu ve bolluk türden türe değişir. Yazarlar bunu kendileri bir basitleştirme olarak anıyor.

Sırada ne var

Asıl soru, bu mantığın başka çöllerde de işleyip işlemediği. Yazarlar, hammadde jeolojisini hesaba katmayan göç ve yayılma modellerinin yaşanabilir alanı sistematik biçimde olduğundan büyük gösterebileceğini söylüyor. Eğer öyleyse, Başka çöllerdeki eski "yeşil koridor" haritalarının bir kısmı yeniden çizilmeli; çünkü insanın yolu suyun yanı sıra, elindeki aleti yapabileceği taşın bulunduğu yerlerden geçmiş olabilir.

Fotoğraf: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons