Sibirya'da 2.800 Yıllık Kurgandan Çıkan Kenevir İzleri

Güney Sibirya'da, Moğolistan sınırına yakın bir vadide, yaklaşık 2.800 yıl önce bir prens mezarının içine bir şey bırakıldı: kenevir tohumları, hem de bir iki avuç değil, binlerce. Arkeologlar şimdi aynı mezardaki insan saçlarında kenevirin sarhoş edici etkisiyle ilişkilendirilen kimyasal izler bulduklarını bildiriyor. Sonuç, Science dergisinde yayımlanan bir çalışmada.

Bulgunun önemi şurada: Kenevir lifi ve tohumu için çok eskiden beri kullanılıyordu, bu yeni değil. Asıl zor olan, bir bitkinin "sarhoş edici amaçla" kullanıldığını kanıtlamak. Mezardan çıkan tohumlar tek başına bunu söylemez; yağı için de, lifi için de, yiyecek olarak da bırakılmış olabilirler. Bu yüzden ekip, tohumlara bir de insan saçlarının kimyasal analizini ekledi.

Mezar nerede, kime ait?

Mezarın adı Tunnug 1. Rusya'ya bağlı Tıva (Tuva) Cumhuriyeti'nde, Uyuk Vadisi'nde duran anıtsal bir kurgan, yani toprak ve taştan yığılmış bir höyük mezar. Vadi, arkeologların "Krallar Vadisi" dediği bir bölge. Tunnug 1, Avrasya bozkırının atlı toplumlarından Erken İskitlere (Arzhan dönemi) ait; araştırmacılar onu bir prens mezarı olarak tanımlıyor. Tıva bugün Türk dilli Tıvaların yurdu; yani bozkır kültürünün bu uzak köşesi Türk dünyasına da pek yabancı değil.

Kazı ekibinde Max Planck Jeoantropoloji Enstitüsü ve Rusya Bilimler Akademisi var; çalışmayı Bern Üniversitesi'nden arkeolog Gino Caspari yönetiyor. Aktarıldığına göre yapının içinde ağaç gövdesinden yapılmış iki tabut ve toplam altı seçkin kişi yatıyor; çoğu erkek, bir kadın. Mezarda 18 at iskeleti ve onlarca at kurbanı daha, ayrıca dağınık insan kemikleri bulundu. Araştırmacılar insan kurbanlarının da "büyük olasılıkla" bulunduğunu söylüyor.

Ne bulundu: tohumlar

Haberlerde tohum sayısı bin, bin dört yüz, bin beş yüz gibi değişik rakamlarla geçiyor. Fark, saymanın nasıl yapıldığından kaynaklanıyor görünüyor. Aktarılan dökümü aşağıda topladım.

Bulgu	Sayı
Elle toplanan tam tohum	243
Yüzdürme (flotasyon) yöntemiyle çıkan tam tohum	722
Yüzdürme yöntemiyle çıkan kırık tohum	516
Radyokarbonla tarihlenen tohum	6

Tablodaki sayılar, çalışmayı aktaran Gizmodo ve Martin Cid'in derlemesindeki dökümden alındı. Yüzdürme, kazı toprağının suya karıştırılıp yüzen hafif bitki kalıntılarının toplanması demek; elle fark edilemeyen küçük tohumları böyle yakalıyorlar. Toplamda tam tohumlar yaklaşık bini buluyor, kırıklarla birlikte bin beş yüze yaklaşıyor. Aktarıldığına göre bu tohumlar mezardaki bitki kalıntılarının neredeyse tamamını oluşturuyor.

Altı tohumun radyokarbon tarihlemesi, iki ağaç tabutla ilişkili örneklerin MÖ 8. yüzyılın ilk on yılına denk geldiğini gösteriyor. Radyokarbon, canlı dokudaki karbon-14 atomlarının zamanla azalmasından yaşı hesaplama yöntemi. Bu tarih, tohumların mezar yapılırken, yani gömü töreninin bir parçası olarak konduğu gösteriyor.

Saçtaki iz: kannabinol

Merkezî gömü odasından alınan saç örneklerinde ekip yüksek çözünürlüklü kütle spektrometresiyle kannabinol (CBN) denen bir molekül buldu. CBN, kenevirdeki sarhoş edici ana madde THC'nin zamanla oksitlenmesiyle oluşan bir bozunma ürünü. Gizmodo'nun aktardığına göre örneklerde ortalama CBN düzeyi milyarda 560 birim civarında. Ayrıca kütleleri THC ile uyumlu, ama zayıf sinyaller de saptandı.

Saç bu tür analizlerde bir tür kayıt görevi görür: keratin yapısı, vücuttaki bazı maddeleri içine hapseder. Adli toksikolojide günümüzde de kullanılan bu yöntemi 2.800 yıllık saça uygulamak ise alışıldık bir iş değil. Caspari'ye göre bir insanı neredeyse üç bin yıl sonra "uyuşturucu testinden geçirebilmek" çok sık rastlanan bir olanak değil.

Bulgunun sınırları

Ekibin kendisi de birkaç şeyi belirleyemediğini açıkça söylüyor. Caspari'nin aktarılan sözlerine göre analizler tüketilen miktarı güvenilir biçimde ortaya koymuyor. Kenevirin tüttürülüp solunduğu mu, yoksa yutulduğu mu da belli değil. Tohumların bilerek yetiştirilmiş bitkilerden mi, yabani bitkilerden mi geldiği ve bitkinin o dönemdeki etken madde düzeyi de bilinmiyor.

Bağımsız uzmanların itirazları da var. Adli toksikolog Volker Auwärter'in, bir derlemede aktarılan görüşüne göre, binlerce yıl kenevir bitkisiyle birlikte toprakta duran saç çevreden kannabinoid emmiş olabilir; yani saçtaki iz kişinin kenevir kullandığını değil, saçın kenevirin yanında yattığını gösterebilir. Nörolog Ethan Russo ise, bir haber kaynağının aktardığına göre, bugünkü çeşitlere göre çok daha az THC taşıyan yabani bir bitkinin bu düzeyde CBN üretip üretemeyeceğini sorgulamış. Caspari bu noktaların kannabinoidlerin zaman içindeki bozunmasını inceleyen yeni çalışmalarla araştırılması gerektiğini kabul ediyor.

Bu eleştirileri okurken şunu akılda tutmak gerek: Tohumlar ile saç bulgusu birbirini destekliyor, ama her biri tek başına tartışmalı. Çalışmanın iddiası bu iki kanıtın birlikte, gömü bağlamıyla beraber değerlendirilmesine dayanıyor.

Ritüelde ne işe yaramış olabilir?

Mezarda hem at hem insan kurbanlar olduğu için ekip, kenevirin ritüelin bir parçası olabileceğini düşünüyor. Öne sürülen olasılıklardan biri, kenevirin kurban edilecek kişileri sakinleştirmek için kullanılmış olması. Caspari ise bunun yazılı belge olmadığı sürece bir tahmin olarak kaldığını vurguluyor.

Bu yoruma temkinli yaklaşmak mantıklı, çünkü mezar, törenin hangi aşamasında kimin neyi tükettiğini söylemiyor. Tohumlar mezar sahiplerine bir adak olarak da bırakılmış olabilir, ritüel sırasında yakılmış da olabilir; elimizdeki veriyle bunlar ayırt edilemiyor.

Daha geniş resim

İskitleri yazıyla tanımamızı borçlu olduğumuz Herodot, MÖ 5. yüzyılda onların kenevir tohumunu ısıtılmış taşların üstüne atıp çıkan buharı soluduğunu yazar. Altay'daki Pazırık kurganlarında da kenevir tohumları ve ısıtılmış taşlar bulunmuştu. Ancak bunlar Tunnug'dan yüzyıllar sonrasına ait; yani Herodot'un anlattığı gelenek bu mezardaki izden epey genç. Çin'de Yanghai'deki yaklaşık 2.700 yıllık şaman mezarında da ritüel amaçlı kenevir kullanımı öne sürülüyor.

Live Science'ta aktarılan görüşe göre araştırmacılar kenevirin evcilleştirilmesinin yaklaşık 6.000 yıl önce Doğu Asya'da gerçekleştiğini düşünüyor. Eğer öyleyse, bitkinin Moğolistan üzerinden Skitlere ulaşmış olması makul; ama bu henüz bir varsayım.

Sırada ne var?

Ekip, tohumlardan eski DNA çıkarmayı planlıyor. Başarılı olursa soru, tohumların yabani mi, seçilmiş bir tür mü olduğuna bir cevap getirebilir. Saçtaki iz konusundaki asıl tartışma ise başka laboratuvarların aynı analizi tekrarlayıp tekrarlayamayacağına bağlı. Bir de en basit ama en cevapsız soru duruyor: 2.800 yıl önce o vadide bu bitki yetiştiriliyor muydu, yoksa bozkırda kendiliğinden mi yetişiyordu?

Fotoğraf: Gino Caspari, Timur Sadykov, Jegor Blochin, Manuel Buess, Matthias Nieberle and Timo Balz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons