Kayıp çekici arayan adam Britanya'nın en zengin Roma definesini buldu

16 Kasım 1992'de Suffolk'un Hoxne köyü yakınlarındaki bir tarlada, kiracı çiftçi Peter Whatling'in kaybettiği çekici arıyorlardı. Eric Lawes, emekliliğinde hediye almış olduğu metal detektörünü tarlada gezdirirken sinyal aldı. Toprağın altından gümüş kaşıklar, altın takılar ve sayısız sikke çıkmaya başladı. Lawes'ın o andan sonra yaptığı şey, bulunan hazinenin kendisi kadar önemliydi: kazmayı bıraktı.

Çekiç hikâyesi Türkçe haberlerde defalarca anlatıldı. Daha az konuşulan kısım şu: Bu buluntu, İngiltere'de "define" kavramının hukuken nasıl ele alındığını değiştiren tartışmaların ortasına düştü ve yaklaşık 1.600 yıl önce Roma Britanyası'nın son yıllarında bir sandığı toprağa gömen kişinin hâlâ adı bilinmiyor.

Kazmayı bırakan bulucu

Wikipedia'nın buluntuyu anlatan maddesine göre Lawes ile Whatling, gümüş kaşıkları, altın takıları ve çok sayıda altın ve gümüş sikkeyi görünce toprağı daha fazla kazmadan arazinin sahibi olan Suffolk County Council'e ve polise haber verdi. Suffolk Arkeoloji Birimi ertesi gün acil kazı yaptı ve işi tek seferde bitirdi.

Bu sabır büyük fark yarattı. Nesneler, çoktan tamamen çürümüş bir ahşap sandığın kalıntıları içinde duruyordu. Kepçeler ve kaşıklar üst üste istiflenmişti; bu da sandığın içinde bölmeler bulunduğunu düşündürüyor. Toprak neredeyse hiç karıştırılmadığı için arkeologlar eşyaların özgün yerleşimini belirleyebildi. Bir define dağınık çıkarılsa, eşyaların birbirine göre konumu, yani "sandığa hangi sırayla ve nasıl yerleştirildiği" bilgisi sonsuza dek kaybolurdu.

İçinden ne çıktı?

Wikipedia'ya göre buluntu 14.865 sikke ile yaklaşık 200 değerli maden nesnesinden oluşuyor. Toplam ağırlık yaklaşık 3,5 kilogram altın ve 23,75 kilogram gümüş. Earth.com ve British Museum'a atıfla anlatılan döküm şöyle:

Grup	Adet
Altın sikke (solidus)	569
Gümüş sikke	14.272 (60 miliarensis, 14.212 siliqua)
Bronz sikke (nummus)	24
Altın takı	29 parça
Gümüş kaşık ve kepçe	98
Biber kabı (piperatorium)	4

Tablodaki sikke sayıları Wikipedia'daki dökümden alındı; üç grubun toplamı 14.865'i veriyor. Earth.com altın takıları vücut zinciri, altı kolye, üç yüzük ve 19 bilezik olarak sayıyor. Aynı yazı, 84 santimetre civarında bir vücut zincirini (kaynakta 33 inç) ve MS 300-400 arasına tarihlenen, elinde tomar tutan bir kadın figürü biçimindeki "İmparatoriçe biber kabı"nı öne çıkarıyor.

Eşyalar sahibinin adını fısıldıyor

Kaşıkların bir kısmında Latince yazılar var ve toplam sekiz kişinin adı geçiyor. En sık görülen ad Aurelius Ursicinus: on parçada yazılı. Bir bilezikte ise "VTERE FELIX DOMINA IVLIANE" yazıyor; yani kabaca "Hanımefendi Iuliana, mutlu kullan". Yazılar sandığın sahibini kesinleştirmiyor; Wikipedia da sahibin kimliğinin bilinmediğini belirtiyor. Bu adların bir aile mi, bir hediye geleneği mi, yoksa farklı kaynaklardan toplanmış bir birikim mi yansıttığı belirsiz.

Sandık ne zaman gömüldü?

En geç tarihli sikkeler Batı Roma yöneticisi Honorius ve Constantine III dönemine ait. Bu da gömmenin MS 408'den önce olamayacağını gösteriyor; arkeologlar buna "terminus post quem" (bundan sonra) tarihi diyor. Bu yıllar, Roma askerinin Britanya'dan çekildiği 407-410 dolayına denk geliyor. Yani sandığı gömen kişi, bildiği düzenin çözüldüğü bir dönemde varlığını toprağa emanet etmiş olabilir. Ama bu bir yorum: sandığın neden alınmadığını, sahibinin ne olduğunu kanıtlayan bir belge yok.

Ödül ve yasa

Buluntu o dönemin hukukunda "treasure trove" (bulunmuş define) sayıldı. Bulucuya piyasa değeri kadar ödül verildi: Hazine Değerleme Komitesi Kasım 1993'te değeri 1,75 milyon sterlin olarak belirledi ve Lawes, bu tutarı Whatling ile paylaştı. Buluntu 1994'te ulusal koleksiyona girdi; 1997'den beri British Museum'un 49. salonunda sergileniyor.

Ardından Hazine Yasası (Treasure Act 1996) geldi. Yasa, 4 Temmuz 1996'da kraliyet onayı aldı, 1997'de yürürlüğe girdi ve eski "treasure trove" kavramını kaldırdı. Yeni kural şunu söylüyor: en az 300 yıllık, en az yüzde 10 altın veya gümüş içeren nesneler ya da birlikte bulunan iki ve daha fazla sikke "hazine"dir ve bulan kişi bunu 14 gün içinde bölge adli tabibine (coroner) bildirmek zorundadır. Ödül payı bulucu ile arazi sahibi veya kiracı arasında paylaşılabiliyor. Wikipedia, Hoxne'daki titiz kazı ve hızlı bildirimin yasayı ve define avcılarıyla arkeologlar arasındaki ilişkiyi etkilediğini yazıyor; yasanın hazırlanışındaki Hoxne payının ayrıntısını ben doğrulayamadım.

Geriye kalan sorular

Buluntunun kataloğu uzun sürdü: sikkeleri Peter Guest 2005'te, diğer nesneleri Catherine Johns 2010'da yayımladı. Yani eşyaların bilimsel olarak tam anlatılması, bulunuşundan on yılı aşkın zaman aldı. Yine de sandığı kimin gömdüğü, neden geri dönmediği ve 14.272 gümüş sikkenin hangi birikimin parçası olduğu sorusu açık. Hoxne'un asıl mirası belki de şu: bir tarlada kazmayı bırakan tek bir adam, bir çağın son sandığını eksiksiz okunabilir halde bıraktı.

Fotoğraf: Photograph by Mike Peel (www.mikepeel.net)., CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons