Hayaletler neden beyaz çarşaf giyer? Kefenden Viktorya sahnesine uzanan hikâye
Cadılar Bayramı'nın çarşaflı hayaleti nereden çıktı? Kefen geleneğinden 1584'teki düzenbazlara, Pepper'ın sahne hilesinden Cruikshank'ın alaycı sorusuna ve Casper'a uzanan bir kılık tarihi.
1804 kışında Londra'nın batısındaki Hammersmith köyünde pek çok kişi hava karardıktan sonra evinden çıkmaya korkuyordu. Kilise mezarlığında ve ara yollarda, kefene sarınmış uzun boylu bir hayaletin dolaştığı konuşuluyordu. Sonradan anlaşıldı ki "hayalet"lerden biri John Graham adlı yaşlı bir kunduracıydı; çocuklarına korkunç hikâyeler anlatan çırağına ders vermek için üstüne beyaz bir çarşaf geçirip gece yollara düşmüştü.
Hikâyenin sonu şakaya benzemedi. 3 Ocak gecesi, hayaleti yakalamaya çıkan vergi memuru Francis Smith, Beavor Lane'de karşısına çıkan beyazlar içindeki bir adama ateş etti. Vurulan Thomas Millwood bir duvar ustasıydı ve üstünde yalnız iş kıyafeti vardı: tertemiz yıkanmış beyaz keten pantolon, bembeyaz bir yelek ve önlük. Karısının anlattığına göre Millwood daha önce de birkaç kez hayalet sanılmıştı. Beyaz giysiyle hayalet arasındaki bağ, o yıllarda bir insanın hayatına mal olacak kadar güçlüydü.
Bugün Cadılar Bayramı yaklaşırken vitrinleri dolduran, iki göz deliği açılmış beyaz örtü de aynı bağın sevimlileşmiş hâli. Peki hayalet neden beyaz bir bez parçasıyla anlatılır? Tek bir cevabı yok; kefen, sahne, düzenbazlar, Viktorya döneminin edep anlayışı ve çizgi film, yüzyıllar boyunca üst üste binen katmanlar gibi bu görüntüyü birlikte kurmuş.
Önce kefen vardı
En eski ve en sağlam katman ölünün kendisi. Newcastle Üniversitesi'nden kültür tarihçisi Shane McCorristine'in The Conversation'da yazdığına göre, modern çağdan önce Batı geleneğindeki hayaletler genellikle kefenle görünürdü. Bunun mantığı açıktı: hayaletin asıl işi mezarın ötesinden yaşayanlara bir mesaj getirmekti ve kefen, ceset ile ruh arasındaki sürekliliği gösteriyordu. Mezardan dönen biri, mezara konduğu kılıkla dönmeliydi.
San Francisco merkezli kamu yayıncısı KQED'nin derlemesine göre Britanya'da 19. yüzyıla kadar pek çok ölü tabutsuz, yalnız bir beze sarılarak gömülüyordu. Yoksul aileler ölüyü çoğu zaman öldüğü yataktaki çarşafa sarıyor, bezi iki ucundan düğümlüyordu. Yani "çarşaf giymiş hayalet" benzetme değil, neredeyse birebir gözlemdi.
Türk okur için bu görüntü hiç yabancı değil. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Kefen" maddesi, Grek-Roma dünyasında, Yahudilik'te ve Hristiyanlık'ta ölünün yıkandıktan sonra genellikle beyaz keten beze sarıldığını, İslam geleneğinde de kefen için çoğunlukla Yemen işi beyaz pamuklu bez kullanıldığını anlatır. Batı'nın çarşaflı hayaleti, özünde bizim de tanıdığımız beyaz kefenin bir yansıması. Türkçedeki karşılığı olan "hortlak" ise başka bir yerden, sesten doğmuş bir kelime: Kelimenin, birden ortaya çıkma ya da horlama sesini andıran "hort" yansımasından türediği düşünülüyor.
Çarşafın içindeki düzenbaz
Kefenli hayalet imgesi o kadar yerleşmişti ki taklit etmesi de kolaylaştı. İngiliz yazar Reginald Scot, cadılık inancını çürütmek için 1584'te yayımladığı The Discoverie of Witchcraft adlı kitabında, insanların boş hayallerle nasıl korkutulduğunu anlattığı bölümde şöyle yazar: "Beyaz çarşafa bürünmüş tek bir düzenbaz bu yolla binlerce kişiyi kandırıp aldatmıştır."
Scot'un cümlesi önemli, çünkü 16. yüzyılda bile beyaz çarşafın "hayalet kostümü" olarak işlediğini gösteriyor. Hammersmith'teki kunduracı Graham da iki yüzyıldan sonra aynı numarayı yapmıştı.
Sahnede önce zırh, sonra beyaz örtü
Tiyatro her zaman kefeni seçmedi. Shakespeare'in Hamlet'inde Horatio, nöbetçilerin gördüğü hayaleti babasına benzeyen, "baştan ayağa tam zırhlı" bir figür olarak tarif eder. Ölü kral kefenle değil, hükümdar ve komutan kimliğiyle sahneye çıkar.
19. yüzyılda ise sahne hayaleti bambaşka bir teknikle buluştu. Aralık 1862'de Londra'daki Royal Polytechnic'te, Charles Dickens'ın The Haunted Man adlı öyküsünden bir sahne sırasında seyirciler, oyuncuların arasında yarı saydam bir hayaletin dolaştığını gördü. Mucit Henry Dircks'in tasarlayıp bilim gösterimcisi John Henry Pepper'ın geliştirdiği bu numara bugün "Pepper'ın hayaleti" diye anılıyor. Sırrı basitti: Sahneyle seyirci arasına 45 derece eğik bir cam levha konuyor, aşağıdaki gizli bölmede parlak ışıkla aydınlatılan oyuncunun yansıması bu camda sahnenin üstüne düşüyordu. İlkenin kendisi yeni değildi; Napolili bilgin Giambattista della Porta 1589 tarihli Magia Naturalis'te benzer bir düzeneği anlatmıştı.
Fransız dergisi Le Monde Illustré'nin 1865'te yayımladığı bu gravürde dikkat çeken ayrıntı, cama yansıyan figürün uzun beyaz bir örtüye sarılmış olması. Akla yatkın bir açıklama var: Eğik camda belirgin bir yansıma için figürün bol ışık geri vermesi gerekiyordu ve beyaz kumaş bunu en iyi yapan malzemeydi.
Cruikshank'ın itirazı: Elbisenin de hayaleti olur mu?
Dickens'ın Oliver Twist'ini resimleyen karikatürist George Cruikshank, 1863'te yayımladığı A Discovery Concerning Ghosts adlı kitapçıkta bu konuya alaycı bir mantık sorusuyla girdi. Hayaletleri görenler, onların hayattayken giydikleri kıyafetlerle göründüğünü söylüyordu. Cruikshank'a göre kimse şu saçmalığı fark etmemişti: Kıyafetin, zırhın, bastonun hayaleti olabilir miydi? Hayaletler edep gereği çıplak görünemeyeceğine, giysilerin de ruhu olamayacağına göre, vardığı sonuç şuydu: Hayaletler hiç görünmemişti ve görünemezdi.
Aynı kitapta Cruikshank, bütün Londra'nın konuştuğu "Hammersmith hayaleti"ni iyi hatırladığını da yazar ve söylentiyi "kefene bürünmüş bir hayalet" olarak aktarır. Yani beyaz örtü, şüphecinin gözünde bile hayaletin varsayılan kılığıydı.
Edebiyat tarihçisi Aviva Briefel'in Victorian Review'da 2015'te yayımlanan çalışmasını aktaran JSTOR Daily'ye göre, Viktorya dönemi öykülerinde giysi, hayaleti tanınır kılan bir ipucuna dönüşmüştü. Dickens'ın Noel Şarkısı'ndaki Marley'nin hayaleti yeleği, taytı ve çizmeleriyle âdeta kumaşla bir arada tutulur. Kıyafet hem kimliği taşıyor hem de dönemin ahlak anlayışına göre hayaletin "edebini" koruyordu.
Fotoğraf makinesi hayalet görünce
19. yüzyılın ikinci yarısında ruhçuluk (spiritüalizm, ölülerle iletişim kurulabileceği inancı) Amerika ve İngiltere'de büyük ilgi gördü ve fotoğraf bu akıma yeni bir kanıt aracı sundu. Boston'lu William H. Mumler, 1860'ların başında çektiği bir otoportrede 12 yıl önce ölmüş kuzeninin göründüğünü ileri sürdü ve "ruh fotoğrafçılığı" denen işin öncüsü oldu.
Bu fotoğrafların çoğunda yarı saydam figürler, aynı cam plağa iki kez ışık düşürülmesiyle, yani çift pozlamayla elde ediliyordu. Mumler 1869'da sahtekârlık suçlamasıyla yargılandı; şovmen P. T. Barnum aleyhine tanıklık etti, hatta bu tür bir fotoğrafın ne kadar kolay üretildiğini göstermek için Lincoln'ün "hayaletiyle" poz verdiği bir fotoğraf çektirdi. Mumler, sahtekârlık kanıtlanamadığı için beraat etti. Ruh fotoğrafları hayaleti yarı saydam, solgun ve ışıklı bir varlık olarak hafızalara kazıdı.
Korkudan sevimliliğe
20. yüzyılın ilk yarısında çarşaflı hayalet artık korkudan çok gülmece malzemesiydi. Disney'in 24 Aralık 1937'de gösterime giren kısa filmi Lonesome Ghosts'ta Mickey, Donald ve Goofy, perili bir evdeki canı sıkılmış dört hayaletin oyuncağı olur; hayaletler çarşafı andıran beyaz figürlerdir. 1945'te Paramount'un Famous Studios'u The Friendly Ghost ile Casper'ı tanıttı. Yaratıcılarından Joe Oriolo'nun anlattığına göre Casper, karanlıktan korkan dört yaşındaki kızını rahatlatmak için bir Cadılar Bayramı gecesi doğmuştu; karakterin asıl sahibinin kim olduğu ise iki yazar arasında tartışmalı.
PBS'in YouTube kanalı Storied'in yayımladığı Monstrum dizisinin bu bölümünde, canavar efsaneleri üzerine çalışan Emily Zarka da çarşaflı hayaletin hikâyesini kefenden Viktorya dönemine, oradan çizgi filme uzanan bir çizgiyle anlatıyor:
Açık kalan soru
İşin tuhaf yanı şu: Çarşaflı hayalet sahnede ve çizgi filmde yerleşirken, insanların anlattığı "gerçek" hayalet görgüleri ters yöne gitti. McCorristine'e göre 19. yüzyılda ruhçuluk ve psişik araştırmalarla birlikte görgü tanıkları hayaletleri artık kefenle değil, gündelik kıyafetleriyle anlatmaya başladı. Yazar Andrew Lang 1897'de buna bir açıklama önermişti: Hayaletin giysisi, rüyadaki görüntüler gibi, görenin zihninin istemeden ürettiği bir şeydi.
Belki de çarşafın kalıcılığının sırrı burada. Kefen, ölümün herkesçe bilinen ortak kılığıydı; gündelik kıyafet ise yalnız ölüyü tanıyanlar için bir şey ifade eder. İki göz deliği açılmış beyaz bir bez, tanımadığımız herhangi bir ölünün işareti olarak çalışmaya devam ediyor. Bu ayın sonunda sokakta o kostümü gördüğünüzde, arkasında yüzyıllar boyunca katman katman birikmiş bir hikâye olduğunu hatırlayabilirsiniz.
Fotoğraf: The original uploader was Colonel Warden at English Wikipedia., Public domain, Wikimedia Commons
