Dedektör ötmeye devam etti: Hadrianus dönemine ait 934 gümüş denarius

Almanya'nın Ren bölgesinde, Köln'ün güneyindeki Wesseling yakınlarında bir tarla. Elinde dedektör olan Oliver Riedl, izinli aramada toprağın altından art arda gümüş sikkeler çıkarıyor. On beşinci sikkeden sonra dedektör hâlâ susmuyor. Riedl toprağın altında daha büyük bir şey olduğunu anlıyor, kazıyı bırakıp Rheinland Bölge Birliği'nin (LVR) arkeolojik anıt koruma dairesini arıyor.

Daire buluntuyu açıkladığında sayı da belli olmuştu: toplam 934 Roma gümüş denarius'u, toplam ağırlık 3,1 kilogram. Eyalet arkeoloğu Erich Claßen'e göre bu, Almanya'da İmparator Hadrianus dönemine ait bilinen en büyük sikke definesi, dünya genelinde ise aynı dönemden beşinci büyük. Peki bu sikkeler neyi anlatıyor, biri bu kadar parayı neden toprağa gömmüş olabilir?

Tarlada değil, laboratuvarda açılan define

Riedl'in en önemli kararı, tek başına kazmaya devam etmemek oldu. Haberi aktaran kaynakların anlattığına göre ekip sikkeleri tek tek çıkarmadı. Buluntuyu toprağıyla birlikte tek bir blok halinde kaldırıp Bonn'daki restorasyon atölyesine taşıdı. Sikkeler çıkarılmadan önce blok röntgenle incelendi. Blokta çömlek parçaları ve saman kalıntıları bulundu. LVR araştırmacısı Rahel Otte'ye göre sikkeler büyük ihtimalle başlangıçta samanla yastıklanmış bir çömleğin içine gömülmüştü.

Claßen, Riedl'in "örnek bir şekilde davrandığını" söyledi ve bu sayede define profesyonelce ve eksiksiz kurtarılabildi. Dedektörle çıkarılıp ortalığa saçılmış bir define, hangi sikkenin hangileriyle birlikte gömüldüğü bilgisini kaybederdi. Bu bilgi de bir definenin kronolojisini okumak için gereken asıl veridir.

Rakamlarla Wesseling definesi

Tablodaki veriler LVR'nin açıklamasına dayanan haberlerden derlendi. En eski ile en yeni sikke arasında 270 yılı aşkın bir fark var. Yani gömülme sırasında define, içinde epeyce eski para barındırıyordu.

Denarius nedir, neden gümüş?

Denarius, Roma'nın uzun süre standart gümüş parasıydı. Wikipedia'daki özetine göre MÖ 211 civarında, Roma'nın Kartaca ile mücadelesinin ortasında ilk kez basıldı ve MS 3. yüzyılın ortalarında yerini başka paralara bıraktı. Adı "on içeren" anlamına gelir. Başlangıçta bir denarius on as değerindeydi. İlk basıldığında yaklaşık 4,55 gram gümüş içeriyordu. Bir altın aureus 25 denarius ediyordu.

Gümüş oranı zamanla düştü. Aynı kaynağa göre Traianus ve Hadrianus dönemlerinde sikke yaklaşık yüzde 89 gümüş taşıyordu. Bu oran MS 200'de yüzde 60'ın altına, 300 civarında ise yüzde 5'e kadar geriledi. Yani Wesseling definesindeki sikkeler, gümüş paranın hâlâ gerçek değer taşıdığı bir çağın ürünüdür.

Hadrianus ve onun çağı

Hadrianus, 11 Ağustos 117'den 10 Temmuz 138'e kadar imparatorluk yaptı. Önceki imparator Traianus'un genişleme politikasını bıraktı, sınırları sağlamlaştırmaya odaklandı. 122'de Britannia'ya gidip bir sur yapılmasını başlattı; bu yapı bugün Hadrianus Suru olarak biliniyor. Roma, artık daha fazla fethetmek yerine elindekini korumayı önceliyordu.

Türkiye için de bir bağ var. Hadrianus 123-124 yıllarında Anadolu'yu dolaştı, Efes ve Kyzikos gibi şehirlere uğradı; ardından 124-125'te Yunanistan'da, özellikle Atina'da uzun süre kaldı. Definedeki en yeni sikkenin basıldığı yıl olan 124/125, imparatorun bu gezisine denk geliyor. Bu bir takvim örtüşmesi. Gömen kişinin ya da sikkelerin imparatorun gezisiyle ilgisi olduğuna dair bir bilgi yok.

Bu kadar parayı kim, neden gömdü?

Wesseling, Ren kıyısında, Roma'nın Aşağı Germania eyaleti içinde kalıyordu. Eyaletin başkenti bugünkü Köln'dü; Bonn da eyaletin önemli yerleşimlerinden biriydi. Discover dergisi, bölgeyi Aşağı Ren sınırında bir lejyon kampı ve sivil altyapının bulunduğu yer olarak tarif ediyor.

LVR'nin açıklamasına göre bir lejyoner yılda 300 denarius alıyordu, ama bunun yaklaşık yarısı yiyecek ve donanım için kesiliyordu. Bu hesapla 934 denarius'u biriktirmek, bir lejyonerin harcanabilir gelirinin yaklaşık altı yılı demek. Kesinti olmadan, yani brüt maaşla hesaplarsak, 934 sikke yaklaşık üç yıllık maaşa denk gelir. Bu karşılaştırma gömenin kim olduğunu göstermiyor. Yalnızca birikimin büyüklüğünü anlamamıza yarıyor.

Sikkelerin çoğunun Flavius hanedanı dönemine ait olması, araştırmacıları bir teoriye götürdü: bu servet büyük ihtimalle MS 100 civarında biriktirilmiş, onlarca yıl sonra Hadrianus döneminde gömülmüştü. Claßen'in Discover'a aktarılan sözlerine göre gömmenin nedeni basitti: o dönemde banka yoktu. Parayı güvenli bir yere koymak isteyen biri toprağı seçmişti. Sahibinin parayı neden geri alamadığı bilinmiyor. Yazılı bir kanıt olmadığı için bu soru yanıtsız.

Bilinenler, bilinmeyenler ve yasal durum

• Sikkeler Kuzey Ren-Vestfalya eyaletinin mülkiyetinde. Buluntuyu bildiren kişi, anıt koruma mevzuatı gereği ödül almaya hak sahibi.
• Define Bonn'daki LVR-LandesMuseum'da gösterildi.
• Gömenin kimliği, mesleği ve geri dönmeme nedeni bilinmiyor.
• Tahmini gömülme dönemi, sikkeler üzerindeki en yeni tarihe dayanıyor. Bu, gömmenin o tarihten önce olamayacağını söyler ama kesin bir yıl vermez.

Bulunuş tarihi kaynaktan kaynağa farklı aktarıldığı için burada belirtmedik. Resmî duyuru 22 Eylül 2026'da yapıldı.

Sırada ne var?

Sikkelerin Bonn'daki atölyede incelenmesi, işin asıl araştırma kısmı. Her denarius'un üzerindeki imparator, basım yılı ve darphane, bu servetin ne zaman, hangi parçalar eklenerek biriktiğini daha net gösterecek. Merak edilen şu: 934 sikkenin dağılımı gerçekten MS 100 civarında birikmiş bir servete mi işaret ediyor, yoksa gömen kişi eski paraları sonradan mı topladı? Yanıt, sikkeler tek tek okundukça ortaya çıkacak.

Fotoğraf: West Yorkshire Archaeology Advisory Service, Amy Downes, 2014-07-14 15:12:07, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons