M.Ö. 4.000 Yıllık Savunma Duvarı, Kuzey Afrika’nın Tarih Sahnesini Yeniden Yazıyor

Fas’ın kuzey‑batısındaki Oued Beht tepelerinde, nehir kenarını gözetleyen devasa bir duvar kalıntısı, bilim insanlarının Kuzey Afrika’nın antik tarihine dair bildiklerini kökten sarsıyor. 2023’te yürütülen yeni kazılar, bu yapının M.Ö. 4.000‑3.500 yıllarına tarihlendiğini ortaya koyarak, bölgedeki ilk ve en büyük savunma mimarisi örneği olduğunu kanıtladı. Bu bulgu, sadece yerel toplulukların çevrelerini şekillendirdiğini değil, aynı zamanda Akdeniz çapındaki geniş etkileşim ağlarının bir parçası olduklarını da gösteriyor.

Oued Beht Arkeolojik Projesi, daha önce Nil Vadisi dışındaki Afrika’da keşfedilen en eski ve en büyük tarımsal kompleksi (M.Ö. 5.400‑4.900) ortaya çıkarmıştı. Yeni kazılar, bu kompleksin hemen güneyinde, dar bir geçitte inşa edilmiş çok katmanlı hendek, set ve duvar sistemini gün yüzüne çıkardı. Radyokarbon tarihlemesi, bu savunma yapısının Batı Akdeniz’in Bronz Çağı’na denk bir dönemde, yani M.Ö. 4.000‑3.500 yıllarında inşa edildiğini gösteriyor. Bu, Mısır dışındaki Kuzey Afrika’da belgelenen en eski savunma inşası anlamına geliyor.

Duvarın tam olarak hangi tehditlere karşı inşa edildiği hâlâ belirsiz, ancak araştırmacılar, artan arazi ve kaynak rekabeti, ayrıca stratejik geçiş yollarının kontrolü gibi içsel faktörlerin etkili olduğunu düşünüyor. “İstilacılardan ziyade, toplulukların kendi aralarındaki güç mücadelesi ve kaynak paylaşımı için savunma yapısı inşa ettikleri” şeklinde bir yorum yapıldı. Böyle bir inşa, planlama, koordinasyon ve büyük işgücünün mobilizasyonunu gerektirdiği için, o dönemdeki toplulukların sosyal örgütlenmesinin oldukça gelişmiş olduğunu gösteriyor.

Oued Beht’in tarih sahnesindeki önemi sadece antik döneme sınırlı kalmadı. Ortaçağ’da, 11.‑13. yüzyıllar arasında aynı tepe aynı savunma yapısı yeniden inşa edildi, yakın bir tepeye bir köy ya da çiftlik kuruldu ve iki alan arasında bir mezarlık açıldı. Bu çok katmanlı kullanım, bölgenin tarih boyunca kırsal toplulukların yaşam, üretim ve savunma ihtiyaçlarını nasıl birleştirdiğine dair nadir bir arkeolojik pencere sunuyor.

Geçmişte Kuzey Afrika’nın Magrib bölgesi (Fas, Cezayir, Tunus) arkeolojik açıdan İberya ya da Atina gibi komşu bölgelerle kıyaslandığında eksik kalmıştı. Ancak son yıllarda Oued Beht gibi siteler, en az on hektarlık bir alanda yoğun insan etkinliğini ortaya koyarak bu boşluğu dolduruyor. İlk büyük aşama, Orta Neolitik dönemin (M.Ö. 4. bin yılın ortası‑başları) tarıma dayalı bir topluluk olarak bu alanda arpa, buğday gibi tahıllar ekildiğini ve hayvan yetiştiriciliği yapıldığını gösteriyor. Aynı zamanda binlerce cilalı taş balta, ince işlenmiş çömlek ve boyalı desenli seramikler, bölgenin zanaat ve ticaret merkezlerinden biri olduğunu kanıtlıyor.

1930’lu yıllarda Fransız arkeolog Armand Ruhlmann, Oued Beht’in üç duvarını ve doğal kayalıkla korunan dördüncü tarafını “défensif éperon barré” (kapanmış savunma çıkıntısı) olarak tanımlamıştı; ancak bu yapıların kesin doğası ve yaşı o zamana kadar belirsizdi. Yeni kazılar, dar bir geçitte çok katmanlı hendek, set ve duvarın inşa edildiğini netleştirerek, bu savunma sisteminin ne kadar planlı ve büyük ölçekli olduğunu ortaya koydu.

Bu keşif, Magrib’in tarih öncesi topluluklarının yalnızca tarıma dayalı bir yaşam sürdüğünü öne süren eski görüşleri çürütüyor. Bunun yerine, bölgenin o dönemdeki topluluklarının, karmaşık sosyal yapılar, uzun vadeli planlama ve geniş coğrafi ağlarla etkileşim içinde olduğunu gösteren bir kanıt sunulmuş oluyor. Oued Beht, hem prehistorik hem de ortaçağ dönemlerine ışık tutan nadir bir arkeolojik köprü olarak, Kuzey Afrika’nın tarih kitaplarındaki eksik sayfalarını dolduracak yeni araştırmalara kapı aralıyor.