Ren Nehri Neolitik çağda sınır değildi: çift balta ve kaba kaplar

Kuzey Almanya'daki Wangels'te, Holstein'ın doğusunda, bir geçit mezarının içinden iki ağzı da keskin, ortasında sap deliği olan bir taş balta çıktı. Kiel Üniversitesi Tarih Öncesi ve İlk Çağ Arkeolojisi Enstitüsü'nün kazdığı bu nesne, yüzlerce kilometre batıda, Fransa'nın Bretanya kıyısındaki bir mezar yapısının yanına konunca ilginç bir soru doğuruyor: Ren Nehri, MÖ dördüncü binyılın sonunda gerçekten insanları birbirinden ayıran bir sınır mıydı?

Kiel Üniversitesi'ndeki ROOTS Mükemmeliyet Kümesi'nden arkeolog Sebastian Schultrich, Germania dergisinde yayımlanan yeni çalışmasında buna "hayır" diyor. Üniversitenin duyurusuna göre Schultrich, nehrin iki yakasından üç grup buluntuyu bir araya getirdi: çift baltalar, kaba çanak çömlek ve toplu mezarlar.

Ren neden sınır sayılıyordu?

Ren, bugün Batı Avrupa ile Orta Avrupa'yı ayıran çizgilerden biri olarak görülüyor. Arkeologlar da uzun süre MÖ dördüncü binyılın sonu ile üçüncü binyılın başında nehrin doğusunda ve batısında bulunan izlerin birbirinden farklı olduğunu, bunun da nehrin o dönemde de bir engel işlevi gördüğünü düşündü. Schultrich'in çalışması bu varsayımı sorguluyor.

Gösterişsiz çömleğin sessiz hikâyesi

Çalışmanın en dikkat çekici yanı, üzerinde en az durulan malzemeyi öne çıkarması. Avrupa'nın birçok bölgesinde arkeologlar "kaba kap" (coarse ware) denen çok sade bir çömlek türüne rastlıyor. Aynı dönemin ince işçilikli kapları, örneğin kuzey-orta Avrupa'nın huni kupaları, süslü ve özenli. Kaba kap ise düz, gelişigüzel biçimlendirilmiş ve ağız kenarının hemen altındaki küçük nokta sıraları dışında neredeyse süssüz.

Bu kaplar MÖ dördüncü binyılın ortasından itibaren bugünkü orta ve kuzey Fransa ile batı Alpler'de yaygınlaştı, sonra da bugünkü batı ve kuzey Almanya ile Danimarka'da görüldü. Kiel Üniversitesi'nin kazı buluntuları arasında Schleswig-Holstein'daki Brodersby-Schönhagen'den çakmaktaşı eserlerin yanında bulunan, yaklaşık MÖ 3000-2800'e tarihlenen bir kaba kap parçası da var.

Schultrich'e göre bu kadar uzak mesafelerde çömlek biçimlerinin birbirine yaklaşması "yavaş yavaş ve bilinçsizce" gerçekleşmiş olabilir. Arkeolog bunu, gruplar arasında belirgin engellerin bulunmadığı ya da sınırların akışkan olduğu bir bölgede yüksek hareketliliğin göstergesi sayıyor. Çömleğin ilgi görmemesinin nedeni de tam bu: Schultrich'in sözleriyle, o kadar sade ve göze batmayan ki kültürel açıdan önemsiz sayıldı.

Bilinçle yayılan fikir: çift balta

Sap delikli ve iki ağzı da kesici taş baltalar, yani çift baltalar bunun karşıtı. Özenle işlenmiş, itibar taşıyan nesnelerdi ve Fransa'dan Orta Avrupa'ya, oradan İskandinavya ve Polonya'ya kadar uzanan bir alanda bulunuyor.

Fransa'daki örneklerin tarihi uzun süre tartışmalıydı. Duyuruya göre artık bunların da Orta ve Kuzey Avrupa'daki benzerleri gibi dördüncü binyıl ile üçüncü binyılın başına ait olduğu anlaşılıyor. Schultrich bunun "tümüyle yeni yorum olanakları" açtığını söylüyor. Çömlekten farklı olarak çift balta fikrinin bilinçli biçimde yayıldığını belirten arkeolog, bunu Ren'in iki yakasında paylaşılan ortak bir anlatının kanıtı sayıyor.

Aynı bölgelerde, ortak bir ölüm anlayışı

Aynı coğrafyalarda geçit mezarları ve galeri mezarları gibi büyük toplu mezar yapıları da var. Bretanya'daki Île Coalen'de bir galeri mezarının kalıntıları bunlardan biri. Tasarımları bölgeden bölgeye değişse de ortak özellikleri şunlar:

• onlarca, hatta yüzlerce kişiye yer vermeleri,
• nesiller boyunca kullanılmaları,
• tören ve toplanma alanı olarak işlev görmeleri.

Schultrich bunu da paylaşılan bir fikrin işareti sayıyor; ancak fikrin her yerde farklı biçimde hayata geçirildiğini vurguluyor.

Tek bir kültür değil, bir ağ

Sonuç, Ren'in o dönemde insanları ayırmadığı. Yine de Schultrich bunun tek tip bir kültürel bütün olmadığını özellikle söylüyor: "Burada gördüğümüz, temel anlatılarla belirlenen ama güçlü bölgesel özelliklere de yer bırakan bir ağ. Bu, kimliğin hem bölgeler üstü hem yerel öğeleri birleştirdiği karmaşık ve çeşitlenmiş bir toplumsal biçimin erken bir örneği."

Arka plan ve bulgunun sınırı

Avrupa'nın ilk çiftçilerinin atalarının Anadolu'dan geldiği genel kabul görüyor; ama bu çalışma farklı bir döneme bakıyor: tarım Avrupa'ya yerleştikten çok sonra, yani geç Neolitik dönemde, topluluklar arasındaki çok yönlü fikir ve nesne dolaşımını.

Bir not: Bu yazı, Kiel Üniversitesi'nin duyurusuna ve phys.org'daki yayına dayanıyor. Germania'daki makalenin kendisine erişemediğim için çömlek tipleri, buluntu sayıları ya da haritalar gibi ayrıntıları aktaramıyorum. Duyuruda da kesin rakam yok; yöntem bir sayım ya da ölçümden çok, üç buluntu grubunun birlikte yorumlanmasına dayanıyor.

Açık kalan soru şu: Fikirler ve çömlek yapma alışkanlıkları nehrin iki yakasında dolaşıyorsa, bunu taşıyanlar kimdi? Tüccarlar mı, evlilikle yer değiştiren kişiler mi, mevsimlik göçerler mi? Duyuru bu soruyu yanıtlamıyor. Gelecekte yapılacak kemik ve DNA incelemeleri, ağın içinde insanların da mı yoksa yalnızca nesnelerin ve fikirlerin mi yol aldığını göstermeye yardımcı olabilir.

Fotoğraf: unknown, CC0, Wikimedia Commons