1834 tarihli ezik gümüş altı peni, darphanedeki nadir bir kazanın izini taşıyor olabilir

Britanya'da IV. William döneminde basılan 1834 tarihli gümüş bir altı peni, yaklaşık iki yüzyıl önce darphanede yaşanmış olağandışı bir kazanın kanıtını taşıyor olabilir. npj Heritage Science dergisinde bildirilen yeni analize göre sikkedeki dikkat çekici bozulma, olağan aşınmadan, korozyondan ya da sonradan gelen bir darbeden çok bir üretim sorunuyla uyumlu görünüyor.

Bir araba bagajı pazarından çıkan sikke

Sikke, İngiltere'nin Greater Manchester bölgesindeki bir araba bagajı pazarında, çeşitli madeni paralar içeren bir albümün arasında bulundu. Parçanın üzerinde sekiz sterlinlik ayrı bir fiyat etiketi vardı. Ancak alıcı sikkeyi tek başına almadı; albümün tamamı tek lot olarak satın alındı.

Sikkeyi ilginç kılan şey hasarın yaygınlığı değil, deseni. Ortadaki yüzey ağır biçimde ezilmiş ve çarpılmış durumda. Buna karşın dış kenarın büyük bölümü ile kenardaki ince oluklar nispeten sağlam kalmış. Bu tezat, sikkenin başına ne geldiği sorusunu gündeme getirdi.

Mikroskop ve üç boyutlu ölçüm ne gösterdi?

İnceleme taramalı elektron mikroskobunu, enerji dağılımlı X-ışını spektroskopisini ve optik yüzey profilometrisini bir araya getirdi. Profilometri, yüzeyin yüksekliğini ve biçimini üç boyutlu haritalayan bir yöntem; sıradan fotoğrafların veremeyeceği ayrıntıyı sağlıyor.

Haritalarda derin ve keskin çukurlar, yükselmiş sırtlar, basamaklı yüzeyler ve üst üste binmiş metal kaymaları görüldü. Bu izler özellikle portrenin bulunduğu ön yüzde belirgindi. Ön yüzdeki hasarlı merkez bölgede en yüksek ve en alçak noktalar arasındaki fark yaklaşık 0,75 milimetre, yani 750 mikrometre olarak hesaplandı. Bu değer ince bir gümüş sikke için hatırı sayılır bir bozulmayı gösteriyor. Yükseklik ölçümleri Oxford Materials Characterisation Service tarafından sağlandı.

Kimyasal testler ise hasarsız kalan bölgelerde gümüş ve bakır alaşımını ortaya koydu. Çok bozulmuş alanlarda gümüş oranı daha düşük, bakır oranı daha yüksek ölçüldü; ayrıca korozyon ve kirlenmeyle ilişkili kimyasal izler bulundu. Bunlar özellikle çukurların içinde yoğunlaşmıştı. Yine de bu sonuçlar ağırlıklı olarak yüzeydeki değişimi yansıtıyor. Korozyon ve kirlenme sikkeyi etkilemiş olsa da bozulmanın derinliğini, şeklini ve dağılımını tek başına açıklayamıyor.

Neden önemli?

Araştırmanın vardığı sonuca göre hasar, sınırlı bir alana tekrar tekrar uygulanan yüksek basınçla en iyi biçimde açıklanıyor. Metalin yana doğru yayılması da en azından kısmen engellenmiş görünüyor. Gündelik dolaşımdaki aşınma yüzeyleri genellikle pürüzsüzleştirir, korozyon ise malzemeyi aşındırır ya da kimyasal olarak değiştirir. Ağır merkezi hasarla görece korunmuş kenarın birlikte görülmesi bu iki açıklamayla bağdaşmıyor. Metalin serbestçe yana kaçabileceği tek bir sonraki darbe de daha az ikna edici bir senaryo.

Bu yüzden bulgular, ilk basım sırasında yaşanmış alışılmadık bir soruna işaret ediyor. Yine de dürüst bir not gerekiyor: eldeki kanıtlar olayların tam sırasını kesin biçimde ortaya koymuyor. Sonuç bir olasılık değerlendirmesi, kesin bir hüküm değil.

Arka plan: Buhar gücüyle sikke basımı

Sikke 1834'te basıldı. Britanya o dönemde sikkeleri zaten buharla çalışan preslerle üretiyordu. Madeni para basımında metal bir parça, kalıplar arasında yüksek basınçla sıkıştırılır; böylece hem portre ve yazılar hem de kenar işlemesi oluşur. Bu düzenekte metalin yana doğru kaçışının bir sınırla engellenmesi sıradan bir durum. Ancak bir şey ters gittiğinde aynı güç, sikkenin biçimini istenmeyen yönlerde bozabilir.

Darphaneler ciddi basım kusurları olan parçaları ayıklamaya çalışır. Böyle bir sikkenin dolaşıma ulaşması bu yüzden ilginç. Hatalı üretilmiş sikkeler, tarihsel üretim süreçlerini yakından görmeyi sağladıkları için hem koleksiyoncuların hem de malzeme araştırmacılarının ilgisini çekiyor. Yazılı kayıtlar çoğu zaman günlük üretimin ayrıntılarını vermez; nesnenin kendisi ise metalin nasıl zorlandığını fiziksel olarak saklar.

Bu çalışma, bir pazar tezgâhındaki sıradan görünen bir parçanın bile modern laboratuvar yöntemleriyle tarihsel bir belgeye dönüşebileceğini gösteriyor. Mikroskopi, kimyasal analiz ve üç boyutlu yüzey haritalamanın birlikte kullanılması, küçük bir gümüş sikkeden üretim sürecine dair güvenilir ipuçları çıkarmanın yolunu açıyor.