Rubik Küpü 'evine' döndü: Jászberény'de yeni üretim hattı

Macaristan'ın orta kesimindeki Jászberény'de, 10 Kasım 2026'da tamamen robotlarla çalışan bir üretim hattı açıldı. Hattı resmen açan kişi, 82 yaşındaki Ernő Rubik'ti. Üretilen ilk küp bir hayır müzayedesine çıkacak; gelir, kentteki Szent Erzsébet (Aziz Elizabeth) Hastanesi'ne bağışlanacak. Yani Budapeşteli bir heykeltıraşın 1974'te ahşaptan yaptığı bulmaca, yarım yüzyıl sonra doğduğu ülkede yeniden seri üretime giriyor.

Haber, küpün hikâyesinin pek anlatılmayan bir yanını hatırlatıyor: Dünyanın en çok satan bulmacalarından biri uzun yıllar Macaristan dışında üretildi ve şimdi markanın sahibi olan şirket, üretimin bir bölümünü kaynağına geri getirdi. Aşağıda hem bu dönüşü hem de küpün arkasındaki matematiği sırayla anlatıyorum.

Jászberény'de ne açıldı?

Küpün ticari markasının sahibi Kanadalı oyuncak şirketi Spin Master. Şirket, markayı 2021'de devraldı. Yeni hattı ise Spin Master'ın tedarikçi ortağı olan Macar plastik işleme firması Jász-Plasztik işletiyor. Macar haber sitesi Infostart'ın 10 Kasım tarihli haberine göre firmanın sahipleri Kasza Lajos ve Kasza János, törende Spin Master'dan Steven Radewych de hazırdı. Associated Press'in aktardığına göre Radewych, Rubik'in buluşunun bir oyuncaktan çok daha fazlası olduğunu söyledi.

Açılış tarihi	10 Kasım 2026
Yer	Jászberény, Jász-Plasztik fabrikası
Yıllık hedef	yaklaşık 1 milyon küp
Yeni istihdam	27 çalışan
Teknoloji	tamamen robotlaştırılmış hat

Tablodaki bilgiler Infostart haberinden alındı. Rakamların küçüklüğüne dikkat edin: yılda bir milyon küp, küpün en parlak yıllarındaki hacimle kıyaslanamaz. Bu yüzden hattı, küpün tüm üretiminin Macaristan'a taşınması olarak değil, markanın doğduğu ülkeye sembolik ve gerçek bir geri dönüşü olarak okumak daha doğru. Haberler, dünya üretiminin geri kalanının nerede yapıldığını ayrıntılı vermiyor; bunu yazmıyorum.

Küp Macaristan'dan nasıl çıktı?

AP'nin anlattığına göre ilk ahşap prototip 1974'te tamamlandı. 1977'de, o dönemde "Büyülü Küp" (Magic Cube) adıyla 5 bin adet satışa çıktı. Küp, 1980'lerin başındaki ilk büyük dalgada, 1980-1983 arasında yaklaşık 200 milyon adet sattı; bugüne kadarki toplam ise 500 milyonun üzerinde. Infostart'a göre ise Macaristan'da orijinal oyunun üretimi 1980'lerin başına kadar sürdü. Aradaki boşluğun ayrıntıları, yani üretimin hangi tarihte ve hangi ülkelere kaydığı, okuduğum iki haberde yer almıyor. Doğrulayamadığım için ayrıntıya girmiyorum.

Rubik, AP'ye göre Macaristan'ın küpün evi olduğunu ve küpün burada doğduğunu söyledi. Infostart'ın aktardığına göre Rubik, küpün "dizilmediğini, çözüldüğünü" de hatırlattı.

Küpün gizli yüzü: 43 kentilyon durum

Küpün üretim hattı kadar ilgi çekici bir yanı da içindeki sayılar. Standart 3x3x3 küpün alabileceği farklı konum sayısı 43.252.003.274.489.856.000, yani yaklaşık 43 kentilyon. Bu kadar büyük bir uzayda en kötü başlangıç durumunun bile kaç hamlede çözülebileceği, onlarca yıl açık bir soruydu.

Cevap Temmuz 2010'da geldi: Tomas Rokicki, Herbert Kociemba, Morley Davidson ve John Dethridge, her konumun en fazla 20 hamlede çözülebileceğini kanıtladı. Bu sayıya "Tanrı'nın sayısı" deniyor; fikir şu: her şeyi bilen biri, her karışık küpü en kısa yoldan çözse, hiçbir zaman 20 hamleden fazlasına ihtiyaç duymaz. Ekip, cube20.org sayfasına göre problemi 2,2 milyar alt kümeye böldü, simetrilerden yararlanarak bunu yaklaşık 56 milyon kümeye indirdi. Hesaplama, Google'ın bağışladığı bilgi işlem gücüyle toplamda yaklaşık 35 CPU yılı tuttu ve birkaç haftada bitti.

• Hamle sayımında bir yüzün çeyrek ya da yarım dönüşü tek hamle sayılıyor (yarım dönüş ölçüsü).
• Kanıtın tamamı her konum için en kısa çözümü bulmak değil, hiçbirinin 20'yi aşmadığını göstermek üzerine kurulu.
• 20 hamle gerektirdiği ispatlanan ilk konum, "süperflip" adı verilen düzen oldu.

Açık kalan soru

Jászberény'deki hat tam kapasiteyle çalışsa bile yılda bir milyon küp üretecek; küpün tarihindeki dev rakamların yanında bu küçük bir sayı. Asıl soru, markanın Macar üretimini sembol olmaktan çıkarıp büyütüp büyütmeyeceği. Şimdilik elimizdeki tek veri, hattın 27 kişiye iş verdiği ve ilk küpün bir hastanenin yararına satılacağı.

Fotoğraf: Rama, CC BY-SA 2.0 fr, Wikimedia Commons