Orta Çağ'da hayvanlara hesap sorulduğunda: domuz, horoz, sıçan

10 Ocak 1457'de Burgonya'daki Savigny köyünde bir dişi domuz, beş yaşındaki Jehan Martin'i öldürmekten suçlu bulundu ve arka bacaklarından bir ağaca asılmasına karar verildi. Yedi hayvanlı bu dosyada ana domuzun altı yavrusu da "suç ortağı" olarak sanık sandalyesine oturtuldu. Yavruların ağızları kanlıydı, ama anneye yardım ettiklerine dair kesin bir kanıt çıkmadı; sahibi kefalet verirse geri alabilecekti.

Bu bir masal değil, arşivde kaydı duran bir olay. Avrupa'da yaklaşık onuncu ile on sekizinci yüzyıllar arasında, özellikle on beşinci ve on altıncı yüzyıllarda, hayvanlar resmî bir hukuki muhakemeden geçirildi: çağrıldılar, savunma avukatı atandı, tanık dinlendi, karar okundu. Open Culture'ın yeni bir yazısıyla yeniden gündeme gelen bu uygulama, bugünden bakınca komik görünür. Oysa dönemin insanı için hukuk, doğanın düzenini de kapsayan bir bütündü; asıl soru "hayvan suç işleyebilir mi" değil, "bozulan düzen nasıl onarılır" idi.

Aşağıda konuyu klasik kaynağı olan E. P. Evans'ın 1906 tarihli The Criminal Prosecution and Capital Punishment of Animals kitabına dayanarak anlatıyorum. Evans'ın aktardığı kayıtların hepsi aynı güvenilirlikte değil; hangisinin sağlam, hangisinin "söylenir ki" düzeyinde olduğunu da ayırmaya çalıştım.

İki ayrı yol: köy domuzu ve tarla zararlısı

Kayıtlar iki gruba ayrılıyor. Domuz, öküz, at gibi evcil hayvanlar bir insanı öldürdüğünde olay sıradan, yani dünyevi bir kurulda görülüyordu ve sonuç genellikle idamdı. Fareler, tırtıllar, böcekler gibi toplu hâlde ekine zarar verenler ise kilise makamlarının önüne çıkarılıyordu; burada hedef idam değil, kilise dışına itme (aforoz) ve lanetti. Open Culture yazısının aktardığına göre bu ikinci grupta insanlar, hayvanı lanetlendikten sonra vicdan rahatlığıyla öldürebiliyordu.

Domuzlar: giyinen, hapsedilen, asılan

Evans, bu türden bilinen en eski kaydı 1266'ya, Paris yakınındaki Fontenay-aux-Roses'e yerleştiriyor: bir çocuğu yiyen domuz, Sainte-Geneviève rahiplerinin kararıyla herkesin önünde yakılmış. (Bazı modern özetlerde tarih 1226 diye geçiyor; ben Evans'ın tablosundaki 1266'yı kullandım.)

1386'da Normandiya'daki Falaise'de bir dişi domuz, bir çocuğun yüzünü ve kollarını parçalayıp ölümüne yol açtığı için önce başı ve ön ayakları yaralanacak, sonra asılacaktı. Evans bunu "göze göz" ilkesinin birebir uygulaması sayıyor. Domuza insan kıyafeti giydirilmiş. Cellat için yeni bir çift eldiven alınmış; Evans'a göre amaç, adalet görevlisinin elini kana bulamamış sayılmasıydı. Aynı kayıtlarda domuzun hapiste kaldığı sürenin bedeli de var: Evans'ın Pont-de-l'Arche'a ait belgeden aktardığına göre gardiyan, domuzun günlük bakımını bir mahpus insanla aynı ücretle, iki denier olarak yazmış.

Yıl ve yer	Olay (Evans'ın aktarımıyla)
1266, Fontenay-aux-Roses	Çocuğu yiyen domuz yakıldı
1386, Falaise	Dişi domuz asıldı; insan kıyafeti giydirildi, cellada yeni eldiven alındı
1457, Savigny	Dişi domuz asıldı; altı yavrusu kefaletle sahibine bırakıldı, sonra sahiplenilmeyince bölgenin hanımına devredildi
1474, Basel	Yumurtlamakla suçlanan horoz yakıldı
1499, Chartres yakını	Üç aylık domuz asıldı; bakımı ihmal eden sahipleri 18 frank ceza ödedi

Savigny kaydı en ayrıntılı olanlardan. Evans, tutanağın tamamının korunduğunu söylüyor. Yavrular 2 Şubat'ta yeniden getirildiğinde sahibi Jehan Bailly onları sahiplenmeyi ve ileride iyi davranacaklarına söz vermeyi reddetti; yavrular da sahipsiz mal sayılıp bölgenin hanımı Katherine de Barnault'ya geçti. Yani hukuk, ana domuz ile yavruları ayrı değerlendirdi; deliller yetmediği için yavrular cezalandırılmadı.

Sahibin sorumluluğu genelde yoktu. Evans'a göre hayvanın sahibi çoğu kez suçsuz sayılıyor, hatta zararı karşılanıyordu. İstisna 1499'da, Chartres yakınlarındaki Josaphat Manastırı'nın yönetiminde görülen olaydı: beş buçuk yaşındaki Gilon'u öldüren domuzun sahipleri, çocuğa yeterince göz kulak olmadıkları için cezalandırıldı.

Horoz ve basilisk korkusu

1474'te Basel'de bir horoz, "yumurtlama gibi doğaya aykırı bir suç" yüzünden Kohlenberg tepesinde yakıldı; kalabalık bir seyirci vardı. Evans'ın anlattığına göre dönemin inancı, çok yaşlı bir horozun yumurtasından, kertenkele ya da kurbağa tarafından kuluçkaya yatırılınca basilisk (ölümcül bakışlı efsanevi yaratık) çıkacağı ve evdekileri öldüreceği yönündeydi. Evans, horozun "sapkın" sayılarak yakıldığı yönündeki bir açıklamayı da uydurma buluyor: ona göre asıl sebep bu şeytani yaratığa duyulan korkuydu. Evans, horozun karnında üç yumurta daha bulunduğunu yazan bir Basel vekayinamesini ise açıkça saçma sayıyor.

Sıçanların avukatı

Hukuk tarihinde en çok anılan örnek, on altıncı yüzyıl hukukçusu Bartholomé Chassenée'nin (1480 doğumlu) Autun'de sıçanları savunmasıdır. Evans'ın aktardığına göre sıçanlar arpa ekinini yemekten suçlanmıştı. Kilise görevlisi onları belirli bir günde çağırdı, savunmaya Chassenée atandı. Avukat, sıçanların birçok köye dağılmış olduğunu, tek bir çağrının hepsine yetmeyeceğini söyleyerek ikinci bir çağrı ve bütün cemaatlerde minberden okunmasını sağladı. Sıçanlar gelmeyince de yolun tehlikesini öne sürdü: yolda, düşmanları kediler köşe başlarında pusuya yatıyordu. Kendini tehlikede gören birinin çağrıya uymama hakkı olduğunu savundu.

Burada bir ihtiyat gerekiyor. Evans anlatıya "söylendiğine göre" diye başlıyor ve kararın kayda geçmediğini, olayın Berriat Saint-Prix'in 1820'de bir dergide yayımladığı rapora dayandığını belirtiyor. Yani Chassenée'nin sıçanları savunduğu hikâye iyi bilinse de, sonucunu bilmiyoruz. Evans, hukukçunun böyle birkaç olayda görev aldığının söylendiğini ekliyor.

Bağ bozan böcekler ve "böcek bölgesi"

Fransa-İtalya yolu üzerindeki Saint-Julien köyünde bağları yiyen yeşilimsi bir kınkanatlıya karşı süreç 1545'te başladı. Evans'ın kullandığı kayıtlar Saint-Jean-de-Maurienne arşivinde duruyor. Böceklerin savunması için resmî vekiller (Pierre Falcon ve Claude Morel) atandı. 1546'da piskoposluk görevlisi karar vermek yerine halka dua çağrısı yaptı, yani dosya sonuçsuz bırakıldı.

Süreç uzayınca köylüler 29 Haziran 1587'de çanla toplandı ve bağların dışında böceklere ayrılacak bir arazi ("La Grand Feisse") üzerinde anlaştı. Köylüler bu arazide geçiş, su kaynağı ve boya toprağı çıkarma haklarını saklı tuttular; yine de teklif böceklerin vekilleri uygun bulursa geçerli olacaktı. Eylülde böceklerin vekili Antoine Filliol teklifi reddetti: arazi kısırdı, böcekleri doyurmaya yetmezdi. Savoy Dükü'nün asker sevkiyatı da işi yavaşlatmıştı. Elimdeki kaynaklardan sürecin nasıl bittiğini doğrulayamadım.

Neden yaptılar? Açıklamalar tartışmalı

Open Culture'ın aktardığı yoruma göre, Orta Çağ insanı evrenin Tanrı tarafından insanın hizmetine yaratıldığına inanıyordu; zarar veren hayvanı cezalandırmak "bozulanı yerine koymak" demekti. Hukukçu bakışıyla bu, Roma hukukunun "hayvanın aklı ve kastı yoktur" ilkesiyle çelişiyordu; ancak kuzey Fransa'da hukuk büyük ölçüde yazılı kanuna değil geleneğe dayandığı için bu uygulamalar yerleşebilmişti. İktisatçı Peter T. Leeson ise Kilise'nin, öşür (vergi) ödemeleri azaldığında hayvan duruşmalarını artırdığını, amacın insanlara Kilise otoritesine olan inancı yeniden hatırlatmak olduğunu öne sürüyor; bu, tartışmalı bir kuramdır ve bütün kayıtları açıklamaz.

Evans ise başka bir yol izliyor. Ona göre eski Cermen ve Frank hukukunda evcil hayvanlar hane halkının bir parçası sayılıyor, insan gibi korunuyor ve sorumlu tutuluyordu; ama bu "kişileştirme" bile, tarla zararlılarına lanet okunmasını açıklamaya yetmiyordu. Açıklamanın tamamı bugün de tartışılıyor.

Geriye kalan açık soru

Arşivlerde yüzlerce kayıt var, ama bunların büyük bölümü yüzyıllar sonra, çoğu kez on dokuzuncu yüzyıl Fransız yerel tarihçilerinin derlemesiyle bize ulaştı; Evans'ın kendisi bile birçok olayı başka yazarlardan aktarıyor. Bu yüzden her hikâyenin ayrıntısı eşit sağlamlıkta değil. Savigny'nin tam tutanağı gibi belgeli olanlarla, Autun sıçanları gibi söylentiye yakın olanları ayırmak, konunun asıl işi. Hayvana "hesap sordurmanın" ne kadarının gerçek bir hukuk, ne kadarının toplumsal bir tören olduğu sorusu, tarihçiler için hâlâ açık.

Fotoğraf: Unknown authorUnknown author, Public domain, Wikimedia Commons