Laboratuvarda doğan aksolotllar Meksika'da doğada hayatta kaldı

Elinizde yaklaşık 64 gram ağırlığında, laboratuvarda doğmuş bir aksolotl olduğunu düşünün. Karnına küçük bir verici yerleştirilmiş, ardından bir göle bırakılmış. On hafta sonra yakalandığında tartı 82 grama yaklaşıyor. Hayvan, ona hiç öğretilmemiş bir işi yapmış: kendi yemeğini bulmuş.

Meksika Ulusal Özerk Üniversitesi (UNAM) çevresinden araştırmacıların PLOS One dergisinde 30 Nisan 2025'te yayımladığı çalışmanın sahnesi bu. Aksolotl (Ambystoma mexicanum) doğada neredeyse yalnızca Meksika Vadisi'ndeki Xochimilco kanallarında yaşayan bir semender türü. İnsan elinde yetişen bireylerin doğada sağ kalıp kalamayacağı, türü korumanın ana sorularından biri.

Bu soru önemli, çünkü akvaryumlarda ve laboratuvarlarda çok sayıda aksolotl var, doğadaki yaşam alanı ise dar. Esaret altında üretilen hayvanlar doğaya dönemezse bu çok bireyli koruma stoğunun pek anlamı kalmaz. Çalışma, ilk cevabı "evet, en azından kısa vadede" biçiminde veriyor.

Ne yapıldı: 18 hayvan, iki alan, küçük vericiler

Çalışmanın yazarları Alejandra G. Ramos, Horacio Mena, David Schneider ve Luis Zambrano. Earth.com'un aktardığına göre hayvanlar UNAM'da üretildi. Araştırmacılar toplam 18 aksolotl (9 erkek, 9 dişi) kullandı ve bunları iki farklı sulak alana bıraktı.

Alan	La Cantera Oriente (San Ángel Ekolojik Rezervi'nde yarı doğal, yapay bir sulak alan)
Salım tarihi ve sayı	26 Ekim 2017, 8 hayvan (4 erkek, 4 dişi)
Takip süresi	42 gün
Alan	Xochimilco'da restore edilmiş bir kanal
Salım tarihi ve sayı	12 Mart 2018, 10 hayvan (5 erkek, 5 dişi)
Takip süresi	40 gün

Tablodaki veriler PLOS One makalesinden alındı. Her hayvana, yaklaşık 2 gram ağırlığında bir VHF radyo vericisi cerrahi olarak yerleştirildi. Bu, vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 3'üne denk geliyor ve yazarların belirttiği yüzde 12'lik üst sınırın çok altında. VHF telemetrisi, hayvanın taşıdığı vericinin yaydığı sinyali bir alıcıyla izleyerek yerini bulma yöntemi. Böylece her hayvanın günlük konumu haritalanabildi.

Bulgu: hepsi takip süresince hayatta kaldı

Makaledeki ifadeye göre verici yerleştirilmesine bağlı hiçbir ölüm görülmedi ve tüm aksolotllar hem ameliyatı hem de izleme dönemini atlattı. Çalışmanın baş yazarı Alejandra Ramos, haberlere yansıyan sözlerinde bunu "hepsi hayatta kaldı" diye özetledi.

Daha da dikkat çekeni kilo. Araştırmacılar, üç hayvanı salımdan yaklaşık iki buçuk ila üç ay sonra yeniden yakaladı. Makalede iki hayvanın önceki ve sonraki tartısı veriliyor:

• La Cantera Oriente'de bırakılan 2,5 yaşındaki bir dişi 63,86 gramdan 82,2 grama çıktı, yani yaklaşık 18,3 gram arttı.
• Xochimilco'daki 2,5 yaşındaki bir erkek 64,3 gramdan 67,3 grama çıktı, yani 3 gram arttı.
• Xochimilco'da yakalanan üçüncü hayvan, 2,5 yaşında bir dişi, 85,3 gram geldi. Yeniden yakalanma tartısı makaleden okuduğum kısımda yok.

Bu hayvanlar bırakıldıkları ortamda besin bulabildiği için, yazarlar bu durumu başarılı beslenmenin işareti sayıyor.

Kanalda küçük alan, havuzda geniş alan

Hareket verileri iki yerin birbirinden ne kadar farklı olduğunu gösterdi. Hayvanların kullandığı alanı hesaplarken en dıştaki konumları birleştiren "minimum dışbükey çokgen" yöntemi kullanıldı.

Ölçüt	La Cantera Oriente (yapay havuz) / Xochimilco (kanal)
Ortalama kullanılan alan	2.747 m² / 382 m²
Alan aralığı	548-4.404 m² / 175-697 m²
Ortalama günlük yol	70,4 m / 46,6 m
Ortalama su sıcaklığı	15,9 °C / 16,7 °C

Veriler PLOS One makalesindendir. Havuzdaki hayvanlar kanaldakilerden belirgin biçimde daha geniş bir alana yayıldı. Bunun nedeni makalede kesin bir sonuç olarak verilmiyor. Havuz açık ve geniş bir su kütlesi, kanal ise dar bir yapı. Yani fark, hayvanların "tercihi" kadar mekânın biçimiyle de ilgili olabilir.

Hareket sıcaklıkla çan eğrisi çiziyor: aksolotllar yaklaşık 15,5-16,5 °C (havuz) ve 16-17 °C (kanal) aralığında en çok dolaştı, bunun altında ve üstünde mesafe kısaldı. La Cantera'da dişiler günde ortalama 86,8 metre, erkekler 54,3 metre yol yaptı. Xochimilco'da su yüzeyini kaplayan Lemna gibba adlı su mercimeği örtüsünün yoğun olduğu batı bölümü hayvanlarca kaçınılan alan oldu; sulak bitkili bölgeler tercih edildi.

Bir kuş uyarısı

Çalışmanın en soğuk kısmı tartışma bölümünde. Yazarlara göre Xochimilco'daki izleme sona erdikten sonra bir büyük ak balıkçıl (Ardea alba) kanaldan bir aksolotlu yakaladı. Bölgede çalışan yerel çiftçiler (chinampero) de bir başka aksolotlun balıkçıl tarafından alındığını bildirdi. Bu iki olay izleme süresinin dışında kaldığı için "tüm hayvanlar hayatta kaldı" bulgusunu bozmuyor, ama uzun vadeli sağ kalımın bu kadar kolay olmayacağını hatırlatıyor.

Yazarlar bu yüzden salımdan önce hayvanlara yırtıcıları tanıtan bir eğitim uygulanmasını öneriyor. Laboratuvarda doğup hiç yırtıcı görmemiş bir hayvanın kuş gölgesinden kaçmayı bilmemesi akla yatkın bir risk.

Bulgunun sınırı

• Takip yalnızca yaklaşık 40 güne yayıldı. Yaz sıcağını ve üreme dönemini kapsamadı.
• Tartısı doğrulanan yalnızca iki yeniden yakalanan hayvan var. Bu sayı "hepsi kilo aldı" diyebilmek için çok az.
• Vericilerin sinyal aralığı ve pil ömrü sınırlı. Yazarlar ayrıca ortamdaki yabancı balıkların etkisinin incelenmediğini belirtiyor.
• Çalışma üreme başarısını ölçmüyor. Bir türün kurtulması için hayvanın yalnızca yaşaması yetmez, yeni nesil bırakması gerekir.

Sırada ne var

Esaret altında doğmuş aksolotlların bir süre doğada beslenebildiği artık belgeli. Açık kalan soru, bu hayvanların bir yılı, iki yılı, bir üreme mevsimini nasıl geçireceği. Yazarlar yırtıcı eğitiminin ve uzun dönemli üreme izlemesinin sonraki adım olması gerektiğini söylüyor. Cevap, türün ancak birkaç kanalda kalan doğal nüfusunun kaderini belirleyebilir.

Fotoğraf: Vassil, CC0, Wikimedia Commons