Paralı askerin çizgisi: Urs Graf kendi dünyasını böyle gösterdi

Bir lonca salonunda masanın başında bir devşirici oturuyor; bir Fransız devşirici asker topluyor. Karşısında bir bankın üzerine ters oturmuş, ördek gagası biçimli ayakkabılı bir paralı asker var. Köşede bir İsviçreli, pazarlığı gözetliyor. Ama çizimdeki asıl figür bunların hiçbiri değil: askerin hemen arkasında Ölüm duruyor ve dizini adamın sırtına dayamış. Pazarlığın iki tarafı anlaşıyor görünür, oysa sahnenin gizli üçüncü tarafı hesabı baştan yapmıştır.

Bu çizim, 16. yüzyıl başının İsviçreli sanatçısı Urs Graf'a ait. Graf'ı ilginç kılan yalnızca konuyu seçmesi değil, konunun içinden gelmesi: Paralı askerleri çizen adam, kendisi de bir paralı askerdi. Bu yüzden çizgileri ne bir ibret levhası ne de bir kahramanlık övgüsü; ikisinin arasında bir yerde duruyor.

Wesleyan Üniversitesi'ndeki Davison Sanat Koleksiyonu'nun küratörü Miya Tokumitsu, The Public Domain Review'da 11 Kasım 2026'da yayımlanan denemesinde bu ikili konumu merkeze alıyor. Aşağıda onun anlattıklarını, kendi eklediğimiz bağlamla ve sınırlarını belirterek aktarıyorum.

Kuyumcudan Reisläufer'e

Graf, 1485 dolaylarında İsviçre'nin Solothurn kentinde doğdu. Kuyumculuğu önce babasından, sonra Zürih'te bir ustadan öğrendi. Basel'e yerleşti, lonca üyesi oldu, kitap gravürü, tahta baskı ve vitray tasarımı yaptı. Wikipedia'ya göre iki dağlama (asit baskı) çalışması var; bunlardan biri, tarihi kesin bilinen en eski dağlama olan 1513 tarihli baskı. Beyaz çizgili tahta baskı tekniğinin icadı da ona atfediliyor.

Gündüz ustaydı, sefer çağrısı gelince asker. Almanca'da Reisläufer denen bu İsviçreli paralı askerler, yabancı hükümdarların ücretiyle sefere çıkardı. İsviçre piyadesinin ünü, 1477'de Nancy önünde Cesur Charles'ın şövalyelerini pike denen uzun mızraklarla bozmasıyla yayılmıştı; Avrupa'nın hanedanları bu piyadeyi parayla tutmak istiyordu. Tokumitsu'nun aktardığına göre Graf 1511'de Solothurn birlikleriyle Roma seferine, 1513'te Basel'in Dijon seferine katıldı; 1515'teki Marignano muharebesinde ve 1521'de Milano ve Bicocca çevresindeki çatışmalarda da bulundu.

Sicili çizimleri kadar karanlık

Kayıtlar Graf'ı sevimli göstermiyor. Tokumitsu'ya göre eşine şiddet, zina, fahişelere gitmek, iftira ve kavga yüzünden defalarca kınandı, hapse atıldı. 1518'de birine öyle ağır zarar verdi ki adam kalıcı olarak sakat kaldı; Graf Basel'den kaçtı. Ertesi yıl dönmesine izin verildi, çünkü kentin darphanesi için kalıp oyacak ustaya ihtiyacı vardı ve Graf'ın yeteneği vazgeçilmeyecek kadar değerliydi.

Parlak asker, ayyaş budala

Tokumitsu, paralı askeri "iki yüzlü bir toplumsal figür" olarak tarif ediyor: bir yanda şan peşinde, gösterişli bir delikanlı, öte yanda tehlikeli ve sefil bir budala. Graf'ın çizimleri bu iki yüzü de taşıyor. Sancaktar baskıları (1521) askerliğin bayrak taşıyan, gösterişli yanını konu alır. Ama aynı elden çıkan 1516 tarihli Şeytana Yakalanan Landsknecht çiziminde boynuzlu, pullu bir şeytan şaşkın bir askeri yakasından tutuyor; budala simgeleri askerin akılsızlığını ve şehvetini ima ediyor.

Landsknecht, "ülkenin hizmetkârları" anlamına gelen, Alman topraklarından toplanan paralı piyadeye verilen ad. Tokumitsu'ya göre bu askerler İsviçrelilere "Federhansen" (tüylü Hanslar) ve "Kuhbuben" (inek çocuklar) diye laf atardı. Graf'ın her iki tarafı da alaya alması, kendi mesleğine ne kadar mesafeli bakabildiğini düşündürüyor.

Kadınlar ve ölüm

Kamp kadınları Graf'ın en sık döndüğü konulardan. Bazıları kaba: bir çizimde kadın, deyimin imasıyla, "faresini gezintiye çıkarıyor". Bazıları ise başka bir şey söylüyor: erkekler seferdeyken para kesesini yöneten, geçim hesabı yapan kadınlar. Tokumitsu bunları, iki tarafın da birbirinde kendi payına düşeni aradığı kırılgan bir ilişki olarak okuyor.

Yaklaşık 1521 tarihli Çatışma Meydanı çiziminde ise kahramanlık yok. Önde soyulmuş çıplak cesetler, sağda bir ağaçta iki asılmış adam, arkadaki tepelerde pikleriyle çarpışan ordular var. Tokumitsu, Graf'ın aile yükümlülüklerine rağmen çatışma alanının dehşetine kendini çekilmiş hissettiğini, kendi ağır kusurlarının da farkında olduğunu düşünüyor. Dürer'in idealize ettiği şövalyeyle kıyaslayıp şunu ima ediyor: Dürer bunu hiç denememişti, Graf ise içinden geçmişti.

Yorumun sınırı

Burada dikkatli olmak gerek. Sanatçının hayatıyla çizdiği sahneleri yan yana koymak çekici, ama çizimlerin Graf'ın itirafı olduğu kanıtlı değil. Ahlak satiri, o dönemin tahta baskı ve gravür piyasasında hazır bir türdü; "şeytana yakalanan asker" kalıbı bir uyarı olarak da satılabilirdi. Tokumitsu'nun simge okumaları da yorumdur: sarkık bir pike ve gevşemiş bir tüyün iktidarsızlığı anlattığı, onun görüşü.

Biyografide de boşluk var. Wikipedia'ya göre Graf'ın ölüm tarihi bilinmiyor; eşi Ekim 1528'de yeniden evlendiği için en geç o tarihte öldüğü düşünülüyor, oysa 1529 tarihli bir çizim de var. 1527'deki Roma'nın yağmasında bulunmuş olabileceği ise yalnızca varsayım.

Açık kalan soru

Bir sanatçı kendi hatalarını çizdiğinde, bu pişmanlık mıdır, yoksa piyasanın sevdiği bir sahnenin ustaca üretimi mi? Graf'ın çizgisi ikisine de izin veriyor. Belki de asıl ilginç olan, bu belirsizliğin bile onun sahnelerini bugün hâlâ okunur kılması: çünkü masadaki imzanın arkasında Ölüm'ü görmeyen tek kişi çoğu zaman imzayı atandır.

Fotoğraf: Urs Graf senior, Public domain, Wikimedia Commons