Çemka Höyük'teki kil parçaları çömlekçiliğin deneme evresini gösteriyor

Yukarı Dicle kıyısında yaşayan topluluklar, çömlekçilik Güneybatı Asya'da olağan hale gelmeden çok önce kili kap haline getirmenin yollarını arıyordu. Antiquity dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, Mardin'deki Çemka Höyük'ten çıkan yaklaşık 11 bin yıllık parçaları inceleyerek bu erken denemelerin izini sürüyor. Bulgular, kilin yalnızca duvar sıvamak için değil, kap yapmak için de sınandığını ortaya koyuyor.

Çemka Höyük'te ne bulundu?

Çemka Höyük, yaklaşık M.Ö. 10.800 ile 8700 arasında iskân edilmiş bir yerleşim. Burada yürütülen kurtarma kazılarında düşük ısıda pişmiş 46 kil parça ortaya çıktı. Bu parçaların dokuz ayrı nesneye ait olduğu düşünülüyor. Araştırmacılar bunlardan sekizine ait parçaları ayrıntılı biçimde inceledi.

Buluntular, yaklaşık M.Ö. 9350 tarihli bir yapı katından geldi. Bu da onları Güneybatı Asya'nın bilinen en eski pişmiş kil kapları arasına yerleştiriyor.

Analizler neyi gösterdi?

Ekip, nesnelerin nasıl yapıldığını ve nasıl ısıtıldığını anlamak için iki tür mikroskop ve X-ışını kırınımı analizi kullandı. Kilin mineralindeki değişimler, parçaların yaklaşık 600-700 santigrat derecede, büyük olasılıkla kontrollü bir açık ateşte pişirildiğini düşündürüyor. Bu geri dönüşsüz ısıl değişimler, parçaları yalnızca kurutulmuş kilden ayırıyor ve seramik sayılmalarını sağlıyor. Bulgular, kilin kazara ısıya maruz kalmadığını, bilinçli biçimde pişirildiğini destekliyor.

Nesneler tek bir yöntemle yapılmamış. Bazı parçalar, organik malzemeden yapılmış oval nesnelerin çevresini saran kil kaplama gibi görünüyor. Bir başka parça, farklı malzemeden yapılmış bir kabın hacmini artırmak için ona eklenmiş olabilir. Bu parçadaki delikler, belki kapağı sabitlemek için bir ipin geçirilmesine hizmet etmiş olabilir. Diğer parçalar ise kil plakaların birleştirilmesiyle yapılmış kaplardan geliyor. Bu kapların hamurlarında değişen miktarlarda ezilmiş bitkisel malzeme bulunuyor; iki örnekte ise hayvan dışkısı saptandı.

Arka plan

Güneybatı Asya'da çömlekçilik, ilk köylerin ortaya çıkışından iki bin yıldan fazla bir süre sonra, yaklaşık M.Ö. 7000 dolaylarında yaygınlaştı. Arkeologlar bu yüzden öncesindeki dönemi Çanak Çömleksiz Neolitik olarak adlandırıyor. Ancak bu ad, insanların kilden kap yapmayı hiç bilmediği anlamına gelmiyor. Çemka Höyük buluntuları tam da bu noktada önemli: kil işleme bilgisinin, adlandırmanın düşündürdüğünden daha eski olduğunu gösteriyor.

Yerleşimdekiler kili zaten tanıyordu; taş duvarları kille sıvıyorlardı. Araştırmacılara göre buluntulardaki çeşitlilik, bu bilginin kil için yeni kullanım alanları keşfetmede bir başlangıç noktası olduğunu düşündürüyor. Yani topluluk, bildiği bir malzemeyi farklı amaçlarla sınamış olabilir.

Neden önemli?

Çalışma, burada yerleşik bir çömlekçilik geleneğinin belgelenmediğini, aksine deneysel bir evrenin yakalandığını vurguluyor. İnsanlar farklı biçimleri, kil karışımlarını ve yapım tekniklerini deniyor, kili başka malzemelerle birleştirmeyi de sınıyordu. Yine de bu topluluklar seramik kapları günlük yaşamda rutin biçimde kullanmaya henüz geçmemişti.

Bu bakış, teknolojik değişimin nasıl işlediğine dair daha geniş bir fikri de destekliyor: yeni bir malzemeyi üretebilmek, onun hemen benimsenmesi anlamına gelmiyor. Seramik kapların gündelik işlere, mevcut alışkanlıklara ve topluluğun tercihlerine uyması gerekiyordu. Bu yüzden çömlekçiliğin yaygınlaşması, tek bir buluşla değil, yavaş ve çoğu zaman kesintili bir süreçle ilerlemiş görünüyor.

Araştırmayı kimler yürüttü?

Çalışmada Koç Üniversitesi Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü'nden Prof. Dr. Rana Özbal ve doktora öğrencisi Maria Daghmehchi, Mardin Artuklu Üniversitesi'nden Doç. Dr. Ergül Kodaş ve Rusya Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü'nden Natalia Petrova birlikte çalıştı. Makale 2026 yılında Antiquity'de yayımlandı ve ilk çömlekçilik denemesini anlamaya odaklanıyor.

Çemka Höyük, kilin zamanla kap yapımında kullanılan bir malzemeye dönüşmesinin erken kanıtını koruyor. Bu da çömlekçiliğin bölge insanının gündelik yaşamını köklü biçimde değiştirmesinden çok önce başlayan uzun bir keşif sürecini daha iyi anlamamıza yardım ediyor.