Ian Charleson'ın Son Hamlet'i: Ulusal Tiyatro, Kasım 1989

13 Kasım 1989 pazartesi akşamı Londra'da Ulusal Tiyatro'nun Olivier salonu doluydu. Sahnedeki Hamlet'in gözleri hastalık yüzünden onu yarı yolda bırakıyordu; yine de salondakilerin çoğu, oyun bittiğinde ayağa kalkıp alkışladı. Ian Charleson bu rolü 24 kez oynamış ve o akşam sonuncusunu bitirmişti. Sekiz hafta sonra, 6 Ocak 1990'da, 40 yaşında öldü.

Hikâye bugün yeniden konuşuluyor, çünkü Charleson'ın son rolünü anlatan Elsinore filmi, BBC Culture'ın bildirdiğine göre ABD'de 20 Kasım'da, Birleşik Krallık'ta 29 Ocak 2027'de gösterime girecek. Charleson'ı filmde Andrew Scott canlandırıyor. Bu yazı ise filmin değil, o gecelerin yazısı: Shakespeare'in en zor rolünü ağır hasta bir oyuncunun neden üstlendiği, sahnede ve sahne arkasında neler yaşandığı ve geriye ne kaldığı.

Ateş Arabaları'ndan Hamlet'e

İskoç oyuncu Charleson geniş kitlelere 1981 yapımı Ateş Arabaları (özgün adıyla Chariots of Fire) filmiyle tanındı. Filmde, 1924 Olimpiyatları'na katılan ve inancı gereği pazar günü koşmayı reddeden atlet Eric Liddell'i oynadı. Film Oscar aldı; ertesi yıl Charleson yine Oscar'lı Gandhi filminde yer aldı. BBC'ye göre bu iki başarıya rağmen 1989'a gelindiğinde kariyerinden memnun değildi.

Asıl dünyası sahneydi. Yönetmen Richard Eyre'ın 1982'de Ulusal Tiyatro'da hazırladığı Guys and Dolls müzikalinde oynamıştı ve Eyre onu çok takdir ediyordu. Hamlet de ona yabancı değildi: BBC'ye göre 1974'te bir turne prodüksiyonunda bu rolü oynamış, ama performansından hoşnut kalmamıştı. Ian McKellen de 1990'da yazdığı anma yazısında, Charleson'ın çok genç yaşta Cambridge Theatre Company'de Hamlet'i oynadığını ve oyunundan memnun olmadığını anlatır. McKellen'e göre Hamlet, onun için "yarım kalmış bir iş"ti.

Rol ona nasıl geldi

Eyre'ın Ulusal Tiyatro'daki Hamlet prodüksiyonunun ilk Hamlet'i Daniel Day-Lewis'ti. BBC'ye göre Day-Lewis, babasının hayaletinin Hamlet'e göründüğü 1. perde 5. sahnede sahneyi terk etti ve bir daha dönmeye ikna edilemedi. Yıllarca, şair babası Cecil Day-Lewis'in hayaletini gördüğü anlatıldı; oyuncunun kendisi de bunu söylemişti. Day-Lewis 2012'deki bir röportajda bunu mecazi anlamda söylediğini açıkladı. BBC, olayın etrafında zamanla bir efsane oluştuğunu yazıyor.

Charleson'ın yerine geçmesi ise baştan planlanmıştı: Eyre rolü ona o yılın başında önermişti. Charleson 1986'dan beri HIV pozitifti ve BBC'nin anlattığına göre bu sırada hastalık, enfeksiyonun en ileri evresi olan Aids'e dönüşmüştü. Yakın dostu, yönetmen Sean Mathias durumu bilen birkaç kişiden biriydi ve rolü kabul etmesini doğru bulmuyordu.

Mathias BBC'ye şöyle konuştu: "Bir erkek oyuncunun üstlenebileceği belki de en büyük rol bu. Herhangi bir oyuncu için göze alınması zor bir iş, çünkü zihninizin çok karanlık ve karmaşık bir yere gitmesi, yaşamla ölüm arasında olağanüstü bağlantılar kurması gerekiyor." Sonra fiziksel yükü ekledi: yaklaşık dört saat sahnede kalıyor, dev monologlar söylüyorsunuz. Endişesi, bunun hastalığı hızlandırmasıydı.

Charleson'ı Royal Free Hastanesi'nde izleyen göğüs hastalıkları uzmanı Margaret Johnson ise başka bir yerde duruyordu. Hastanede HIV hizmetini kurmakla görevli, o zamanlar genç bir hekimdi. BBC'ye anlattığına göre Charleson'a Hamlet'i oynamamasını önermeyi aklından bile geçirmezdi: "Hayatına devam etme demezdim" diyor. Filmdeki kendi karakterinin gerçeğinden daha otoriter çizildiğini de belirtiyor ve bir ölçüde "sanat özgürlüğü"nün kaçınılmaz olduğunu kabul ediyor.

Sahne arkasındaki sır

Charleson, Day-Lewis'in ani ayrılışından sonra prova salonuna girdi. Kötü görünen sağlığını açıklamak için bir sinüs ameliyatından çıktığı söylendi; BBC'ye göre basına verilen resmî açıklama ilk temsillerde de bu yöndeydi. Sonunda oyuncu arkadaşlarına gerçeği anlattı. Horatio'yu oynayan Paul Jesson, bunun filmde gösterildiği gibi geçtiğini ve herkesin onu tam olarak desteklediğini söylüyor.

İlk temsil 9 Ekim 1989'daydı. Jesson, Andrew Scott'ın oyununu "muhteşem" buluyor, tek bir fark belirtiyor: gerçek Charleson fiziken filmdekinden çok daha zayıftı. Jesson'a göre Charleson sahnede ona gerçekten yaslanıyor, temsilin sonunda kılıcı kaldıracak gücü neredeyse kalmıyordu, düelloyu bir yana bırakın. Johnson ise birkaç kez Charleson adına Eyre'ı aradığını anlatıyor: kendini iyi hissetmediği günlerde Charleson ondan "Lütfen sen ara, dayanamıyorum" diye rica ediyordu.

Salonda ne görüldü

Olivier salonu, oyuncuları zorlayan bir mekândır. McKellen, 13 Kasım akşamı oraya, Charleson'a "ödün vermek" zorunda kalacaklarından endişe ederek gittiğini yazıyor. Aynı yazıda salonun hacminin seyirci sayısına göre fazla büyük olduğunu, sahnedeki oyuncunun bağırmak ve abartmak zorunda hissettiğini söylüyor. Charleson hiç bağırmadı. McKellen'e göre sesi sağlam ve tatlıydı; Hamlet'lerin en çok tökezlediği yer olan monologları "hayat ve ölüm üzerine sohbetler" gibi söyledi ve o dev salonu bir oturma odasının yakınlığına indirdi. "Ah, bu fazlasıyla kirlenmiş et erisin" dizesiyle başlayan monoloğu söylerken yüzünü ince, beyaz ellerinin arasına gömdüğünü anlatıyor.

McKellen'in en dikkat çekici gözlemi başka yerde. Çoğu Hamlet acıyı ve şaşkınlığı o kadar güçlü gösterir ki karakterin gündelik insanlığı gözden kaçar. Ona göre Charleson'ın Hamlet'inin vahyi, hayaletle hiç karşılaşmasaydı Hamlet'in nasıl biri olacağını göstermesiydi: parlak, nüktedan, kolayca sevilen bir arkadaş. Bu yüzden Ophelia'nın Hamlet'in "o soylu ve egemen aklı" için tuttuğu yas inandırıcı geliyordu. Charleson espri bile yapıyordu; McKellen, final düellosunda kılıçların bile seyirciyi güldürdüğünü yazıyor.

Eleştirmenler de aynı yönde yazdı. Sunday Times'ta John Peter, Charleson'ı "ustalıklı yeni Hamlet" diye andı; Peter'a göre bu Hamlet erkeksi ve güçlüydü, "her gözeneğinden zekâ sızıyordu". Yönetmen Eyre günlüğüne, onu izlemenin bütün hayatını Hamlet'i oynamaya hazırlanarak geçirmiş birini izlemek gibi olduğunu yazdı: "Rolü oynamıyordu, o rol olmuştu."

McKellen, kulis odasında Charleson'ı bir tiyatro eleştirmeninden gelen şampanya şişesine sarılmış, övgüler içinde gördüğünü anlatıyor. Charleson eve güvenle varınca yorgunluğa teslim oldu; McKellen'in yazdığı gibi, bir daha çalışmadı. Son sekiz haftasında yatağının başucunda Hamlet'in ciltsiz bir metni durdu ve sık sık o rolden söz etti. McKellen ertesi akşam Evening Standard'ın en iyi erkek oyuncu ödülünü aldığında, BBC'ye göre, bu ödülün Charleson'a daha çok yakışacağını söyledi.

Adıyla anılan ödül ve klinik

Menajeri Michael Whitehall ölümünden sonra yaptığı açıklamada Charleson'ın yorgun olduğunun belli olduğunu, ama sahnede bulunmaktaki cesaretinin ve "hayatının performansını" vermesinin, alkışları ve tezahüratı "çok yetersiz" bıraktığını söyledi. Whitehall, Charleson'ın isteği doğrultusunda ölüm nedeninin Aids olduğunu da duyurdu. BBC'ye göre bu, Birleşik Krallık'ta bir ünlünün ölümünün açıkça bu hastalığa bağlandığı ilk olay olarak düşünülüyor ve hastalığın tanınmasına katkı yaptı.

Adı iki kurumda yaşıyor. Biri, John Peter'ın teşviki üzerine Sunday Times'ın kurduğu Ian Charleson Ödülleri: Birleşik Krallık'ta 30 yaşın altındaki oyuncuların klasik sahne performanslarını ödüllendiriyor; BBC'ye göre bu yüzyılda ödül alanlar arasında Jack Lowden, Cush Jumbo ve Paapa Essiedu var. (Kuruluş yılını BBC 1990, İngilizce Vikipedi 1991 olarak veriyor.) Diğeri, Margaret Johnson ve ekibinin Royal Free Hastanesi'nde kurduğu uzman klinik: 1992'de adı Ian Charleson Gün Merkezi oldu. BBC'nin yazdığına göre Johnson, bugün Profesör ve OBE sahibi; HIV'li hastaların bakımını kökten değiştirmiş.

Charleson, Edinburgh'daki Portobello Mezarlığı'nda yatıyor. Mezar taşında Horatio'nun ölen dostuna veda ettiği dize yazılı: "İyi geceler tatlı prens, melek kanatları şarkılarla seni dinlenmeye götürsün."

Bu hikâye neden önemli

İlk neden, tiyatro tarihine ait: yaşamla ölüm arasındaki sınırı sorgulayan bir oyun, o sınırın çok yakınındaki bir oyuncudan dinlendi. McKellen, Charleson'ın ölümlülüğü duygusallığa ve kendine acımaya kaçmadan hissettirdiğini yazdı. İkinci neden toplumsal: Charleson ölüm nedeninin açıkça duyurulmasını kendisi istemişti ve bu tercih, o yıllarda hastalığa dair sessizliğin kırılmasına katkı yaptı.

Türkiye için küçük bir not: Ateş Arabaları, Vikipedi'nin Türkçe sayfasında bu adla kayıtlı ve Charleson'ın Türkçe sayfası yalnızca bu rolü anıyor. Türkçe kaynaklarda Hamlet'in bu gecelerinin ayrıntılı bir anlatımına rastlayamadık.

Bilinenin sınırı

Bu anlatı iki ana kaynağa dayanıyor: BBC Culture'ın Elsinore vesilesiyle derlediği tanıklıklar ve McKellen'in 1990'da yazdığı anma yazısı. Johnson, Mathias ve Jesson'ın aktardıkları yıllar sonra hatırlananlar; Johnson, filmde bazı serbestliklerin kaçınılmaz olduğunu kendisi söylüyor. Bu yüzden filmdeki sahneler ile gerçeği birebir eşlemek doğru olmaz. Charleson'ın Hamlet'ini sahnede görenlerin sayısı sınırlı; o geceleri bugün yalnızca tanıkların cümlelerinden ve eleştirmenlerin satırlarından izleyebiliyoruz. Elsinore bu akşamları sinemaya taşıyor, ama sahnede bulunmayanlar için asıl kayıt, bunları yazanların sözleri olarak kalıyor.

Fotoğraf: Mark Percy, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons