Timsah yumurtasında bir derece, yavrunun cinsiyetini değiştirebiliyor

Georgia Üniversitesi'nden araştırmacılar, Güney Karolina'daki yabani timsah yuvalarından yumurta topladı ve bunları beş ayrı ısıtıcı düzeneğine koydu. Düzenekler sabit bir sıcaklıkta durmuyordu: her biri gün boyunca yaklaşık üç derece inip çıkıyordu, tıpkı kumdan ve bitki örtüsünden oluşan gerçek bir yuvada olduğu gibi. Sonunda ortaya çıkan tablo basitti ve biraz da tedirgin ediciydi: ortalama ısıdaki bir iki derece, yumurtadan çıkanların çoğunun erkek mi dişi mi olacağını değiştirebiliyordu.

Çalışma Ekim 2026'da Journal of Experimental Biology dergisinde yayımlandı. Nautilus'un anlattığına göre, iklim ısındıkça yabani yuvaların sıcaklığı da değişecek ve bir popülasyonda cinsiyet oranı bozulursa nüfusun büyümesi bundan etkilenebilir. Başka bir deyişle yumurtadaki sıcaklık, bir türün geleceğiyle doğrudan bağlantılı.

Cinsiyeti kromozom değil, yuvanın sıcaklığı belirliyor

Çoğumuz cinsiyetin döllenme anında kromozomlarla belirlendiğini düşünürüz. Birçok sürüngende durum farklı. Scientific American'da Elizabeth Preston'ın aktardığına göre bu türlerde cinsiyet kromozomu yok; yumurtanın kuluçka sırasında maruz kaldığı sıcaklık yavrunun cinsiyetini belirliyor. Bilim insanları bu olguya sıcaklığa bağlı cinsiyet belirlenmesi diyor.

Amerika timsahında (Alligator mississippiensis) desen üç basamaklı. Ortalama kuluçka sıcaklığı düşükse dişiler, orta aralıktaysa erkekler, yüksekse yine dişiler çıkıyor. Aynı ekibin 2023'te yayımlanan önceki çalışması üzerine Benjamin Parrott şunu söylemişti: 33 derece genellikle yüzde yüz erkek, yalnızca üç derece aşağıdaki 30 derece ise yüzde yüz dişi veriyor.

Bu hassasiyetin bir nedeni olabilir. Aynı üniversitenin 2023 tarihli duyurusuna göre, erkek üreten sıcaklıkta kuluçkaya yatan yumurtalardan çıkan yavruların hayatta kalma oranı, sonradan hangi cinsiyette olduklarından bağımsız olarak daha yüksekti. Erkekler üreme çağına yaklaşık 24 yılda, dişiler yaklaşık 16 yılda ulaşıyor. Araştırmacılardan Samantha Bock'un hipotezi şu: hayatta kalma şansını artıran sıcaklık, daha uzun yaşaması gereken cinsiyeti üretiyor. Bu bir hipotez; kanıtlanmış bir açıklama değil.

Laboratuvardaki sabit ısı, yuvadaki gerçeği yansıtmıyordu

Eski deneylerin çoğunda yumurtalar düzgün, sabit bir ısıda tutuluyordu. Gerçek bir yuvada ise sıcaklık gündüz ile gece arasında oynuyor. Parrott'un anlatımıyla, yuvaları izleyerek bu döngülerin dalgalandığını biliyorlar; soru, bu dalgalanmanın sonucu değiştirip değiştirmediği.

Yazarlar Karin Ebey, Thomas Rainwater, Christopher Smaga ve Parrott, yumurtaları ortalaması 30, 31, 32, 33 ve 34 derece olan beş düzenekte, gün içinde artı eksi 1,5 derecelik salınımla kuluçkaya yatırdı. Hangi embriyonun hangi cinsiyette olduğunu belirleyip sonuçlardan bir model kurdular. Üniversite duyurusuna göre model, günlük dalgalanmayı hesaba katan türünün ilk örneği.

Ortalama sıcaklık	Ağır basan cinsiyet
30 - 31 °C (86 - 88 °F)	Dişi
32 - 33 °C (90 - 92 °F)	Erkek
34 °C ve üzeri (93 °F ve üzeri)	Dişi

Tablodaki aralıklar, üniversitenin basın duyurusunda verilen Fahrenheit değerlerinin ve Nautilus'un verdiği Celsius değerlerinin birleşimidir.

Asıl sürpriz sıcak uçta çıktı. Eski sabit sıcaklık modelleri dişiye geçişin yaklaşık 36 derecede (97 °F) olacağını öngörüyordu. Yeni model, bunun 34 dereceye (93 °F) kadar inebileceğini gösterdi. Dalgalı ve sabit rejimlerin üst eşik tahminleri arasındaki fark en çok 1,36 dereceyi buldu. Üstelik kısa süreli sıcak sıçramalar, 35,6 dereceye (96 °F) kadar, embriyoya zarar vermedi; yalnızca dişi olma olasılığını artırdı.

Bu neden önemli

Parrott'un Nautilus'ta aktarılan sözlerine göre bir popülasyon dengeden çıktığında nüfus artışı etkilenebilir; sıcaklık cinsiyet oranlarını saptırıyorsa bu büyük bir sorun. Nautilus ayrıca, yabani timsah yuvalarının sıcaklığının 2100'e kadar türün yaşadığı alanda 33,5 dereceye ulaşmasının öngörüldüğünü yazıyor. Bu, yeni modelin dişi tarafına geçiş eşiğinin hemen yakınında. Bu öngörü yazarların çalışmasından değil, Nautilus'un aktardığı bir tahminden geliyor.

Üniversite duyurusu da iklim değişikliğinin timsah popülasyonlarını ağırlıklı olarak dişi yavrulara doğru kaydırabileceğini söylüyor. Scientific American'ın aynı konuda yazdığı yazıda ise 2100'e kadar neredeyse tek cinsiyetli timsah kuşakları öngörülüyor. Bunlar öngörü; kesin sonuç değil.

Ebey'e göre modelin pratik yararı, yuva sıcaklığına bakarak yavruların cinsiyetinin neye benzeyeceğini daha iyi tahmin edebilmek. Duyuruda ayrıca, modelin ileride diğer timsahgil türleri için de koruma stratejilerine katkı yapabileceği söyleniyor.

Türkiye'de aynı mekanizma deniz kaplumbağalarında işliyor

Bizim kıyılarımızdaki karşılığı Caretta caretta. Kaplumbağalarda yön timsahlardan farklı: Scientific American'a göre çoğu kaplumbağa türünde sıcak yuva dişi demek. Yeşil deniz kaplumbağasında 29 derece civarı dengeli bir oran veriyor, 33-34 derecede ise yavruların ezici çoğunluğu dişi çıkıyor.

Deniz Kaplumbağaları Araştırma, Kurtarma ve Rehabilitasyon Merkezi (DEKAMER) müdürü Prof. Dr. Yakup Kaska, Daily Sabah'a verdiği demeçte, Muğla'daki İztuzu Plajı'nda yavruların yaklaşık yüzde 90'ının dişi olduğunu söyledi. Kaska, cinsiyetin yaklaşık 45 günlük kuluçkanın 15 ila 30. günleri arasında belirlendiğini, yüksek sıcaklığın yumurtalık gelişimini yönlendiren proteinlerin ortaya çıkmasına yol açtığını anlattı.

Bir karşılaştırma yapmak gerekirse: timsahlarda sıcaklığın iki ucu dişi, ortası erkek veriyor; Caretta'da ise ısındıkça dişi payı artıyor. Dolayısıyla "iklim ısınıyor" tek başına iki tür için aynı sonucu doğurmuyor; her biri kendi eğrisinde bir noktaya doğru kayıyor.

Bazı kaplumbağalar buna kendi çaresini bulmuş olabilir. Scientific American, Kıbrıs'taki Alagadi Plajı'nda yeşil deniz kaplumbağalarının 1990'lardan beri yuvalamayı yılda yaklaşık bir gün erkene çektiğini aktarıyor. Bu, yuvaların biraz daha serin dönemde kurulmasını sağlıyor olabilir. Timsahlar için böyle bir kaçış yolunun varlığını bu çalışma sorgulamıyor.

Bulgunun sınırları

Çalışma laboratuvarda ve tek bölgeden, Güney Karolina'daki yedi yuvadan toplanan yumurtalarla yapıldı. Yabani yuvalarda nem, gölgelenme ve yuva derinliği de sıcaklığı etkiliyor; model bunların hepsini kapsamıyor. Modelin hangi iklim senaryosunda nasıl bir cinsiyet oranı vereceği bu çalışmanın ana sorusu da değil.

Sıradaki açık soru, dalgalı sıcaklık modelinin sahadaki gerçek yuva verileriyle sınanması ve başka timsahgil türlerine uyup uymadığı. O zaman "iki derece fark eder" cümlesi, tahminden ölçüme dönüşmüş olacak.

Fotoğraf: NPS, Public domain, Wikimedia Commons