Kediler yem kutusunun başında insan varken miyavlıyor

Delikli, küçük bir plastik kutunun içinde kedinin en sevdiği ödül maması var; kedi kokuyu alıyor, yemin orada olduğunu biliyor, ama kutuyu kendi başına açamıyor. Odada ya bir insan oturuyor ve kediyi izliyor ya da kimse yok. Bir dakika sonra kaydedilen şey, kedinin ne yaptığından çok, kime karşı yaptığı: miyavlamalar insan oradayken çok daha sık geliyor.

Brezilya'daki São Paulo Üniversitesi'nden Naila Fukimoto, Natalia de Souza Albuquerque ve Carine Savalli'nin Animal Behaviour dergisinde yayımlanan çalışması, kedilerin miyavlamasının rastgele bir ses mi yoksa belirli bir dinleyiciye yönelik bir sinyal mi olduğunu sınıyor. Makalenin başlığı "The social use of meow in the interaction between cats and humans", yani miyavlamanın kedi-insan etkileşimindeki toplumsal kullanımı. Yazı, çalışmayı geniş okura taşıyan ScienceAlert haberi ve makalenin Crossref kaydı üzerinden anlatılıyor; makalenin tam metni abonelik duvarının arkasında olduğundan sayılar haberde aktarıldığı biçimiyle verildi.

Deney: koklayabildiği ama alamadığı yem

ScienceAlert'te Michelle Starr'ın aktardığına göre araştırmacılar 38 evcil kediyle çalıştı. Kedilerin sahipleri, yemek söz konusu olduğunda hayvanlarının epey miyavladığını bildirmişti; yani örneklem bilerek "konuşkan" kedilerden seçildi. Her kediye tek başına çözemeyeceği bir problem verildi: delikli plastik kutunun içindeki sevdiği yem. Kokuyu alabiliyor, yemin orada olduğunu biliyor, ama kutuyu açabilecek bir aracı, yani insan elini, yanında bulamıyordu.

Gözlem iki koşulda, birer dakika sürdü: odada dikkatle izleyen bir insan olması ya da kedinin odada yalnız bırakılması. Haberde aktarılan sayılar şöyle:

Koşul	Kaydedilen toplam miyav
Odada insan var	86
Kedi yalnız	20

Tablodaki veri ScienceAlert haberinden alındı. Bu rakamlar tüm kedilerin toplamı; kedi başına ortalama değil. İstatistiksel çözümlemeye göre insan varken miyavlama olasılığı yalnız kalma durumuna kıyasla 16 kattan fazlaydı.

Sesin yanında bakış da vardı

Araştırmacılar yalnızca ses saymadı; kedinin miyavlarken ne yaptığına da baktı. Haberdeki aktarıma göre kediler sık sık insana doğru baktı, bazen insanla yem kutusu arasında bakışını gidip getirdi. Hayvan davranışı literatüründe buna bakış değişimi (gaze alternation) deniyor: bir hayvanın, istediği şeyle o şeyi verebilecek kişi arasında bakışını dönüşümlü kullanması. Yalnız kalan kediler ise miyavlamak yerine daha çok hareketsiz durup kapıya baktı.

Yazarların makalede kurduğu cümle bu yüzden önemli. Haberde alıntılanan çeviriyle: "Çalışmamızda kaydedilen miyavların çoğunun alıcıya yönelik olması, kedilerin yalnızca ortama doğru ses çıkarmadığını, belirli bir dinleyiciyi hedeflediğini gösteriyor; bu, alıcıya özgü sinyalleşmeyle uyumlu." Başka bir cümlede ise sonuçların "miyavlamanın kedi-insan etkileşiminde iletişimsel bir rol oynamasıyla tutarlı" olduğunu yazıyorlar.

Bu tür deney nereden geliyor?

Çözülemeyen görev, hayvan bilişi araştırmalarında tanıdık bir yöntem. Makalenin Crossref üzerindeki kaynakça listesinde köpeklerde bu görevi inceleyen bir derleme ("A review of the unsolvable task in dog communication and cognition") ve köpekler ile küçük çocuklarda çözülemeyen görevde "izleyici etkisi"ni araştıran bir çalışma ("Gaze alternation in dogs and toddlers in an unsolvable task: Evidence of an audience effect") yer alıyor. Fikir basit: ses ya da bakış gerçekten birine yönelikse, o kişi ortada yokken azalması beklenir.

Kedilerde de benzer bir deney daha önce yapılmıştı. Nestlé Purina Research'ten Lingna Zhang ve ekibinin Animal Cognition dergisinde 2021'de yayımlanan çalışmasında kediler önce çözülebilir, sonra çözülemez bir durumla karşılaştı; yanlarında dikkatli ya da dikkatsiz bir bakıcı vardı. Özetteki bulguya göre kediler çözülemeyen durumda daha çok bakış değişimi sergiledi ve bakıcı dikkatliyken ona daha çabuk ve daha uzun baktı. Yeni çalışma bu çizgiyi bakıştan sese taşıyor.

Miyav neden insana özgü gibi duruyor?

ScienceAlert, kedilerin kendi türdaşlarına karşı nispeten az, insanlara karşı sık miyavladığını ve sokakta yaşayan kedilerin evdeki kedilere göre çok daha az miyavladığını yazıyor. Animals dergisinde 2020'de yayımlanan "What's in a Meow?" çalışması da aynı doğrultuda: yazarlara göre miyavlama ağırlıklı olarak insana yönelik bir ses, sokak kedileriyle evde büyüyen kedilerin miyavları akustik özellikler bakımından ayrışıyor ve miyav "evcilleştirmenin ve insanlarla sosyalleşmenin bir ürünü" olabilir. Aynı çalışmada insan dinleyiciler miyavın hangi bağlamda çıkarıldığını, test edilen üç durumun hiçbirinde yarıdan fazla doğrulukla bulamadı. Yani kedi bir şey söylüyor olabilir, ama biz iyi bir dinleyici sayılmayız.

Bulgunun sınırı

• Örneklem küçük: 38 kedi.
• Kediler, sahipleri yem konusunda çok miyavladıklarını söylediği için seçildi; sessiz kediler için sonuç aynı olmayabilir.
• Yalnızca bir durum denendi: ulaşılamayan yem. Kapıyı açtırma ya da sevilme isteği gibi başka talepler bu deneyde yok.
• ScienceAlert'in de vurguladığı gibi kedilerin insanın sorunu çözebileceğini bilinçli olarak anladığı ya da her miyavın bilinçli bir istek olduğu sonucu çıkmıyor.
• Miyavların kendisi, yani ses özellikleri bu çalışmada çözümlenmedi; farklı isteklerde farklı miyavların kullanılıp kullanılmadığı gelecek araştırmalara bırakıldı.

Çalışmanın finansmanında Brezilya'nın CAPES kurumu görünüyor; makale Animal Behaviour'ın 242. cildinde, Aralık 2026 sayısında yer alıyor.

Sırada ne var?

Asıl soru, "miyav" dediğimiz sesin tek bir kelime mi yoksa bir sözcük dağarcığı mı olduğu. Aynı kedinin yem için, kapı için ve sevilmek için çıkardığı seslerin ölçülebilir biçimde birbirinden ayrılıp ayrılmadığı henüz açık. Ayrılıyorsa, yıllardır "bir şey istiyor" diye yetindiğimiz o sesi aslında ne kadar ayrıntıyla duyabildiğimizi öğrenmek gerekecek.

Fotoğraf: Nortlio, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons