Ahtapot delikten geçerken neden önce kollarını gönderiyor?

Bir ahtapotu şeffaf bir kutuya koyup kapağın yerine tek bir delik açtığınızı düşünün. Delik, hayvanın gövdesinden belirgin biçimde küçük. Ahtapot dışarı çıkar mı, çıkarsa nasıl? Singapur Ulusal Üniversitesi, Napoli Federico II Üniversitesi ve Viyana'daki Haus des Meeres-Aqua Terra hayvanat bahçesinden araştırmacılar bu soruyu deneyle sordu. Sonuçları Journal of Experimental Biology dergisinde yayımlandı.

Ahtapotların kemiği yoktur ve bu, "yumuşak vücut, her yerden geçer" diye özetlenip geçilir. Oysa çalışma işin o kadar basit olmadığını gösteriyor: ahtapot deliğin boyuna göre farklı bir sıra izliyor ve her hayvan türü aynı cesareti göstermiyor.

Sınır nerede: gözler arasındaki mesafe

Ahtapotun tamamen yumuşak olmadığını bilmek gerekiyor. Merkezî sinir sistemi, kıkırdaktan yapılmış sert bir kılıfın içinde duruyor. Ekip bu kılıfın boyutunu doğrudan ölçemeyeceği için dolaylı bir ölçü kullandı: iki gözün arasındaki mesafe. Deneydeki hayvanlarda bu mesafe 15 ile 35 milimetre arasında değişiyordu. Araştırmacılar bu ölçünün, hayvanın geçebileceği en dar deliği belirleyen sınır olduğunu varsayıyor.

Deney düzeneği, farklı çaplarda delikler açılabilen şeffaf pleksiglas kutulardı. Kutuya konan ahtapotlar kaçmayı denedi. İki tür incelendi: üç genç yetişkin yaygın ahtapot (Octopus vulgaris) ve dört aylık dört yavru Meksika ahtapotu (Octopus maya).

Geniş delik: üç adım

Delik gözler arasındaki mesafeden büyükse hayvanlar üç adımlı bir yol izledi. Önce bir kolla delik yoklandı. Sonra üç ile beş kol deliğin öbür tarafına geçirildi. Üçüncü adımda karşı tarafa geçmiş iki kol vantuzlarıyla bölmeye yapışıp ittiler, geride kalan gövde, baş ve manto da bu çekişle geçti. Bütün işlem yaklaşık 20 saniye sürdü.

Burada dikkat çeken şey, hayvanın kendi kollarını bir halat ve çapa gibi kullanması. Karşı tarafa yerleşmiş kollar sabit nokta oluşturuyor, geri kalan vücut oraya doğru çekiliyor.

Dar delik: dördüncü bir adım

Delik daha dar olduğunda yaygın ahtapotlar sırayı değiştirdi. Önce kalan bütün kolları deliğin ardına geçirdiler, ardından mantoyu hafifçe sıkıştırıp ayrı bir hamleyle arkalarından sürüklediler. Makalenin ifadesiyle hayvanlar "kalan kolları deliğin içinden çekiyor, ardından mantoyu hafifçe sıkıştırıp arkasından sürüklüyor". Araştırmacılar buna dört adımlı strateji diyor: yoklama, kolların geçişi, kolların sıkışarak geçişi, gövdenin sıkışarak geçişi.

Delik	Strateji
Gözler arası mesafeden büyük	Üç adım: yoklama, 3-5 kolun geçişi, kollarla çekilerek geçiş
Daha dar	Dört adım: yoklama, kolların geçişi, kolların sıkışması, gövdenin ayrıca sürüklenmesi

Tablo, Journal of Experimental Biology'deki çalışmanın özetinden derlendi.

Meksika ahtapotu zorlamadı

Meksika ahtapotları farklı davrandı. En küçük delikten geçmeyi hiç denemediler. Aynı anda hem dar hem geniş delik sunulduğunda dar olanı yokladılar ama sonunda geniş delikten çıktılar. Çalışmaya göre bu fark, yaygın ahtapotun dar delikte yöntem değiştirmesinden farklı bir şey: bazen akıllıca olan, sığmayacağı yeri bırakmak. Yalnızca dört yavru hayvan denendiği için bunun türün genel özelliği mi, yoksa yaşın ya da bireysel huyun sonucu mu olduğu söylenemiyor.

Neden önemli

Çalışmanın asıl çekici yanı mühendislik tarafında. Enkaz altında ya da dar kovuklarda iş yapacak kurtarma robotları bugün genellikle ince, uzun, yılan benzeri tasarlanıyor çünkü küçük kesit gerekiyor. Bunun bedeli, üzerine takılabilecek algılayıcı ve tutucu sayısının az olması. Araştırmacılar bulguları, afet bölgeleri ve derin deniz keşfi için yumuşak gövdeli robotlarda kullanmayı hedefliyor; böyle bir robot, yılan biçimli tasarımların feda ettiği algılayıcı ve tutucu kapasitesini koruyabilir.

Ekibin yürütücüsü Wenci Xin, ahtapotları şöyle anlatıyor: "Ahtapotlar vücut şekillerini değiştirerek küçücük deliklerden geçebiliyor, neredeyse bir aralıktan akan su gibi." Xin, ekibin ahtapotların delik boyutundan bağımsız hep aynı yöntemi kullanacağını beklediğini, gözlemin bunu çürüttüğünü de aktarıyor.

Açık sorular

Gözler arası mesafenin gerçekten kesin sınır olup olmadığı, bu çalışmayla tam olarak kanıtlanmış değil; kılıf dolaylı olarak ölçüldü ve hayvan sayısı küçük. Deney laboratuvar kutusunda yapıldı, açık denizde bir yarığa sıkışan ahtapotun ne yaptığı ayrı bir soru. Bu kol-önce, gövde-sonra düzeninin gerçek yumuşak robotlara aktarılıp aktarılamayacağı ise henüz cevapsız.

Fotoğraf: Diego Delso, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons