Bahçe kulübesinde yetişen larvalar Yorkshire'a ışığını geri verdi

Bristol'da bir bahçe kulübesinin içinde yüzlerce küçük larva salyangoz avlıyor. Birkaç yıl önce bu larvalardan bir bölümü kuzeye, Yorkshire'daki eski bir taş ocağının yerinde kurulan doğa koruma alanına taşındı. Bu yaz o alanda bir yüzyıldır görülmeyen şey görüldü: çimenlerin arasında yanan dişi ateş böcekleri.

Hikâyeyi Guardian'da Patrick Barkham yazdı. Bağımsız ekolog Pete Cooper ile "glow-getters" (kabaca "ışık getirenler") adını alan gönüllüler, yok olmuş bir böceği neredeyse hiç bütçe harcamadan geri getirmeye çalışıyor. İlk işaretler geldi, ama proje bitmiş sayılmıyor.

Konu ateş böceğinin romantik imgesinden daha ilginç. Britanya'da "glow-worm" denen canlı aslında solucan değil, bir böcek. Parlayan da dişisi. Onu geri getirmek, şaşırtıcı derecede sabır ve titiz takip gerektiriyor.

Bir yüzyıl sonra sönmüş lambaların yeniden yanması

Nosterfield doğa koruma alanı, Ripon'a birkaç mil mesafede, Lower Ure Conservation Trust adlı hayır kurumunun yönettiği bir alan. Kurumun kendi sayfasına göre burası bir zamanlar çalışan bir kum ve çakıl ocağıydı, 2001'de yerel doğa koruma alanı ilan edildi. Guardian'a göre vakıf 1997'de bu ocağın ilk 72 akrelik (yaklaşık 29 hektar) kısmını satın aldı ve alan zamanla türce zengin sulak alana ve çayıra döndü. Vakıf yakında yaklaşık 600 akrelik eski ocak arazisini yönetecek.

Ateş böcekleri burada eskiden vardı. Yazar Edmund Bogg 1909'da Nosterfield'de ateş böceklerinin bolluğunu anlatmış; Guardian'ın aktardığı cümleye göre böcekler "sanki peri kavminin elleriyle yakılmış" tarla yıldızı lambalarını asıyordu. Sonra taş ocağı işletmeciliği böceklerin buradan silinmesine yol açtı.

Britanya'nın geneli için Guardian'ın sıraladığı neden listesi şu: yoğun tarım, yapılaşma, elektrikli aydınlatma ve ateş böceğinin ihtiyaç duyduğu bakımsız ve çeşitli otlak alanını yok eden "aşırı düzenlilik merakı". Samuel Taylor Coleridge'in "aşk meşaleleri" dediği ışıklar, ülkenin büyük bölümünde son on yıllarda söndü.

Kulübede yetişen larvalar: yöntem ne?

Guardian'ın anlattığına göre süreç dört adımdan oluşuyor.

• Yerel bir "bağışçı" alandan izinle az sayıda ateş böceği toplanıyor.
• Bunlar tutsak ortamda üretiliyor.
• Salyangoz yiyen yüzlerce larva Bristol'daki bir bahçe kulübesinde büyütülüyor.
• Larvalar kuzeye taşınıp Nosterfield'e bırakılıyor; ilk bırakma 2024'te yapıldı.

Cooper bu işi altı yıldır, üretim ve salıverme inceliklerini öğrenerek yürütüyor ve projeye emeğini ücretsiz veriyor. Nosterfield'deki yaklaşık 80 gönüllü de alanın yönetimini ateş böceklerine uygun biçimde ayarladı ve böceklerin ortaya çıkışını izledi.

Larva dönemi bu böceklerin beslenme evresi. Finlandiya'daki Oulu Üniversitesi araştırma grubunun tür özetine göre larvalar çoğunlukla salyangozlarla ve diğer yumuşak vücutlu omurgasızlarla besleniyor. Aynı özet, larvalıktan erişkinliğe geçişin doğada bir ila üç yıl, tutsak koşullarda beş ila altı ay sürebildiğini söylüyor. Bu bilgi Avrupa'daki yaygın ateş böceği Lampyris noctiluca için verilmiş; Nosterfield haberi tür adını vermiyor ve ben iki bilgiyi aynı türe ait sayarak yan yana koyuyorum.

Işığı kim, neden yakıyor?

Guardian'a göre ateş böceklerinin erişkin evresine geçmesi iki yılı buluyor. Bu evrede uçamayan dişi ışık yayıyor; zayıf uçan ve ışığı olmayan erkek onu bulmaya geliyor. Bu yüzden 2024'te bırakılan larvaların işareti ancak bu yaz gelebildi.

Oulu özetine göre ışığın kaynağı biyolüminesans: luciferaz enzimi, oksijen ve ATP varlığında luciferin maddesine etki ediyor, ortaya çıkan kararsız molekül bozunurken ışık veriyor. Aynı kaynak tepkimenin verimine dikkat çekiyor: enerjinin yüzde 98'i ışığa, yüzde 2'si ısıya gidiyor. Karşılaştırma olarak akkor bir ampulün verimi yüzde 3 civarında. Işık organına "fener" deniyor; yanmadığında karın altında beyaz bir alan olarak görünüyor.

Larvalar da ışık verebiliyor, ama çok daha sönük, iki küçük noktayla. Oulu özetine göre larvalar bunu çoğunlukla rahatsız edildiklerinde yapıyor; yırtıcılara "beni yeme" diyen bir uyarı bu. Erişkinin ömrü ise 10 ile 15 gün arası.

Parlaklık dişi için bir ilan ve bir kalite işareti olabilir. Science News'in 2015'te Biology Letters'ta yayımlanan bir Finlandiya çalışmasını aktardığı habere göre, en parlak dişiler hem erkeklerce daha çok tercih edildi hem de daha fazla yumurta bıraktı. Araştırmacılar, erkeklerin karanlıkta dişinin boyutunu doğru seçemediğini, parlaklığın ise sağlıklı eşin ilk göstergesi olabileceğini yazıyor. Yani çimende yanan her ışık, kısa bir ömrün hem çağrısı hem özgeçmişi.

On iki dişi: başarı mı, ilk işaret mi?

Gönüllüler bu yaz birbirini izleyen haftalarda en çok 12 ışıldayan dişi saydı. Rakam küçük, ama Guardian'a göre Cooper için "büyük bir rahatlama" oldu. Cooper şöyle dedi: "Bu, ilk başarının gerçekten çok iyi bir ilk göstergesi. Ateş böceklerinin bu alanda yaşam döngülerini tamamlayabildiğini artık biliyoruz; yiyecek çok iyi, çiftleşme fırsatı bol. Bunca zamanın ve emeğin değdiğini gösteriyor."

Vakıfın direktörü Simon Warwick ise projeyi Cooper'ın "ham tutkusuna ve coşkusuna" bağladı. Guardian'a şöyle konuştu: "Bölgede son derece nadirler ve gönüllülerin buna ne kadar sevindiğini anlatamam."

Kesinlik için ise beklemek gerekiyor. Cooper, Nosterfield'de kendi kendini sürdüren bir ateş böceği nüfusundan ancak 2030'da emin olabileceklerini söylüyor; çünkü o tarihte bu yılki yabani erişkinlerin yavruları erişkinliğe ulaşacak. Yani şimdiki 12 dişi bir kalıcı nüfusun kanıtı değil, bir bırakma denemesinin iyi giden ilk halkası.

Yeni larva, yeni standart, yeni alanlar

Çalışma Nosterfield'de bitmiyor. Cooper bu yıl Westbury Wildlife Park Foundation'daki gönüllülerin yardımıyla 1.900 larva daha üretti; bunlar yılın ilerleyen günlerinde Nosterfield'e bırakılacak. Cooper ve arkadaşlarının hayvanlar için düzenlediği danslı eğlenceler (ceilidh) Westbury'deki üretim tesislerini yükseltmeye yetecek parayı topladı. Bu, ileride daha çok larvayı tutsak ortamda yetiştirmeyi kolaylaştıracak.

Cooper ayrıca ateş böceği üretimi ve salıverilmesi için resmî standartlar ve rehberlik hazırlıyor; alanların bu böceklere uygun olup olmadığını anlamak için habitat yönetimi ilkeleri de bu çalışmanın içinde. Guardian, başka koruma gruplarının da ateş böceği taşıma ve yeniden yerleştirme işlerine ilgi duymaya başladığını yazıyor. Britanya genelindeki "UK glowworm survey" ise ülke çapında ateş böceği gözlemlerini toplayarak nerede taşımanın işe yarayacağını, nerede saklı nüfusların hâlâ dayandığını anlamaya çalışıyor.

Açık kalan sorular

Henüz bilinmeyenler çok. Bu 12 dişi hangi oranda yeni nesil bırakacak? 1.900 larvanın kaçı çayırda hayatta kalıp erişkin olacak? Bırakılan böcekler gerçekten yerleşirse, aynı yöntem başka alanlarda da yürür mü? Cooper'ın Guardian'a söylediği cümle bu işin ölçeğini özetliyor: projenin "kendisinden büyük" hâle geldiğini görmek harika olacak. Bunun sınavı, 2030'daki sayım.

Fotoğraf: Tero Keski-Valkama, CC0, Wikimedia Commons