Otizmli yetişkinlerde parkinsonizm daha sık görülüyor: ABD'de geniş sağlık verisi analizi

George Washington Üniversitesi'nden araştırmacıların yürüttüğü yeni bir çalışma, orta yaşlı ve ileri yaştaki otizmli yetişkinlerde parkinsonizmin, otizmi ya da zihinsel yetersizliği olmayan yetişkinlere göre daha sık görüldüğünü ortaya koydu. Hem otizmi hem zihinsel yetersizliği olan kişilerde oranlar, incelenen gruplar arasında en yüksek düzeye çıktı. Çalışma, Autism dergisinde yayımlandı.

Parkinsonizm nedir?

Parkinsonizm, tek bir hastalığın adı değil. Parkinson hastalığıyla ilişkilendirilen hareket belirtilerine yol açan her durumu kapsayan genel bir klinik tablo olarak tanımlanıyor. Yani bu çatı altında, farklı nedenlerle ortaya çıkan benzer motor sorunlar yer alıyor.

Çalışmanın kapsamı ve temel bulgular

Konuşma, Dil ve İşitme Bilimleri Bölümü'nden Greg Wallace'ın başını çektiği ekip, 45 yaş ve üzerindeki yaklaşık 57 milyon kişiye ait sağlık hizmeti verisini inceledi. Veriler, Medicaid ve Medicare kayıtlarının bireysel düzeyde eşleştirilmesiyle oluşturuldu. 2017 ile 2019 arasını kapsıyor, 50 eyaleti ve Washington'ı içeriyor. Yalnızca en az on iki ay kesintisiz kayıtlı olan yetişkinler analize alındı. Araştırmacılar tanılara, sağlık hizmeti kullanımına, reçetelere ve demografik bilgilere baktı.

Parkinsonizmin birlikte görülme oranı yalnızca otizmi olan yetişkinlerde yüzde 3,83, yalnızca zihinsel yetersizliği olanlarda yüzde 4,32, ikisini birlikte yaşayanlarda yüzde 4,86 olarak hesaplandı. Kontrol grubunda bu oran yüzde 1,57'de kaldı.

Yeni tanı konan vakalar da ayrıca incelendi. 45 yaş ve üzerinde yaşa göre standardize edilmiş oran, hem otizmi hem zihinsel yetersizliği olanlarda 100 bin kişi-yılda 1.341 vaka oldu. Yalnızca zihinsel yetersizliği olanlarda bu rakam 1.017, yalnızca otizmi olanlarda 977, kontrol grubunda ise 234 olarak kaydedildi. İkincil parkinsonizmi dışarıda bırakan daha dar bir tanımla yapılan analizlerde de aynı genel tablo görüldü.

İlaçlar tek başına açıklamıyor

Parkinsonizmin bir kısmı, antipsikotikler gibi bazı ilaçların yol açtığı yan etkiyle ortaya çıkabiliyor. Araştırmacılar bu nedenle ilaç kaynaklı parkinsonizmle ilişkilendirilen ilaçları kullanan kişileri çıkararak analizi tekrarladı. İlaç kullanımı yüksek oranlara katkıda bulunmuş görünse de otizmi, zihinsel yetersizliği ya da her ikisi olan yetişkinlerde oranlar kontrol grubuna göre yüksek kalmaya devam etti.

Wallace, bu çalışmanın ABD'deki orta ve ileri yaştaki kişilere ilişkin en geniş sağlık kaynaklarından yararlandığını belirtti. Otizmli yetişkinlerde parkinsonizme yatkınlığın arttığını gösteren, giderek büyüyen araştırma birikimine yeni bir halka eklediklerini söyledi. Ona göre asıl yeni katkı, yeni ortaya çıkan vakaların oranlarının da yüksek bulunması. Bu durum, vakaların ömür boyu süren motor zorluklarının basit bir yan ürünü olmadığına işaret ediyor.

Arka plan

Otizmli bireylerde hareket farklılıkları, örneğin koordinasyon güçlükleri, yürüyüşte özellikler ya da tekrarlayan hareketler, genel olarak yaşamın erken dönemlerinden itibaren görülebiliyor. Bu nedenle ileri yaşta ortaya çıkan titreme, yavaşlama ya da sertlik gibi belirtilerin, yeni başlayan bir sağlık sorunu mu yoksa eskiden beri var olan bir farklılık mı olduğunu ayırt etmek zor olabiliyor. Araştırmacılar da bu zorluğa dikkat çekiyor.

Bunun pratik sonucu, kişinin geçmişteki motor becerilerine ilişkin kayıtların önem kazanması. Wallace, klinisyenlerin yetişkinlik döneminde motor becerilere ve zorluklara dair net bir başlangıç çizgisi belirlemesinin önemini vurguladı. Böyle bir referans, zaman içindeki değişimin izlenmesini kolaylaştırabilir.

Neden önemli?

Bulgular, otizmli yetişkinlerin ve zihinsel yetersizliği olan kişilerin yaşlandıkça nasıl izleneceği ve tedavi edileceği konusunda sağlık çalışanları için sonuçlar taşıyabilir. Yeni başlayan motor belirtilerin gözden kaçmaması, bu kişilerin bakım planlarında hareket becerilerinin düzenli takip edilmesine bağlı olabilir. Çalışma ayrıca Medicaid ve Medicare sistemleri açısından da, karmaşık sağlık ihtiyaçları olan kişilerin bakımının koordinasyonu bakımından olası etkilere işaret ediyor.

Öte yandan çalışmanın sınırları da var. Veriler sağlık hizmeti talep kayıtlarına dayandığından, sonuçlar bağımsız klinik değerlendirmeleri değil, belgelenmiş tanıları yansıtıyor. Bu da bulguların kesin bir nedensellik ya da kişi bazında tanı doğruluğu kanıtı olarak okunmaması gerektiği anlamına geliyor.

Henüz yanıtlanmamış sorular

Araştırmacılar, parkinsonizmin bu gruplarda neden daha yüksek oranlarda görüldüğünün anlaşılması için daha fazla çalışmaya ihtiyaç olduğunu belirtiyor. Hastalığın hangi yaşta başladığını inceleyen araştırmalar ile gelişimini öngörebilecek faktörlerin belirlenmesi, öncelikli alanlar arasında sayılıyor.

Çalışmaya, North Carolina Üniversitesi Chapel Hill, Drexel Üniversitesi ve Pennsylvania Üniversitesi'nden araştırmacılar da katıldı. Çalışma 2026 tarihli olarak yayımlandı.